Việc sắp xếp, điều chỉnh các đơn vị hành chính không chỉ là bước đi quan trọng trong quá trình phát triển đất nước mà còn mở ra nhiều cơ hội để các địa phương phát huy tiềm năng, thế mạnh văn hóa của mình. Nhìn lại lịch sử, mỗi lần thay đổi địa giới hành chính đều gắn liền với sự quan tâm đến yếu tố văn hóa vùng miền, góp phần làm giàu thêm bản sắc dân tộc.

PGS-TS Bùi Xuân Đính (Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam) là người đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu về dân tộc học, lịch sử làng, xã Việt Nam. Theo ông, trong lịch sử Việt Nam, đã diễn ra nhiều lần sắp xếp lại các đơn vị hành chính. Có lần thực hiện trên quy mô lớn, toàn diện, được coi là cuộc cải cách hành chính, như lần sắp xếp vào năm Tân Mão niên hiệu Hồng Đức đời vua Lê Thánh Tông (năm 1471), năm Tân Mão đời vua Minh Mạng (năm 1831). Người Pháp khi đặt ách cai trị lên đất nước ta cũng sắp xếp lại các đơn vị hành chính.

Điểm chung của việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính là luôn chú ý đến khía cạnh văn hóa, tức các yếu tố văn hóa vùng và tiểu vùng. Nói rõ hơn, khi thiết lập hay thay đổi một đơn vị hành chính, người ta luôn chú ý đến các yếu tố: dân cư, dân tộc, lịch sử, phương thức mưu sinh, phong tục tập quán, lối sống, tâm lý và  cả tính cách của cộng đồng cư dân, được hình thành trên cơ sở các điều kiện tự nhiên (hay môi trường sống) là địa hình, khí hậu, thủy văn ….

Đánh giá về vai trò của việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống trong bối cảnh các đơn vị hành chính đã được sáp nhập, điều chỉnh, ông Đính nhấn mạnh: "Văn hóa truyền thống được định hình từ lâu, dựa trên tổng thể các yếu tố như đã nêu ở trên, giữ vai trò rất quan trọng. Văn hóa được bảo lưu, trao truyền qua các thế hệ, bất chấp những tác động của thiên tai, chiến tranh và của các chính sách kinh tế - xã hội của nhà nước. Văn hóa không chỉ là tín hiệu của một vùng địa lý, một địa phương, mà còn là phương tiện giữ nhịp cho sự ổn định và góp phần vào sự phát triển của địa phương. Việc sáp nhập, điều chỉnh các đơn vị hành chính theo hướng to, rộng ra như hiện nay tạo ra sự đa dạng về văn hóa, cũng thể hiện sự đa dạng của quản lý, của phát triển".

Theo đó, việc sắp xếp các đơn vị hành chính mang lại nhiều cơ hội cho hoạt động bảo tồn và phát triển văn hoá cho các địa phương. Việc nhập tỉnh tạo ra không gian phát triền cho các địa phương trên nhiều phương diện, cả kinh  tế và văn hóa.

"Khi chưa sắp xếp, một yếu tố hay di sản văn hóa chỉ là của một đơn vị hành chính nhỏ, mà địa phương này có thể không đủ tiềm lực, có khi lãnh đạo không có tầm nhìn trong việc bảo tồn và phát triển các di sản văn hóa, khiến cho di sản văn hóa dễ bị xuống cấp, mai một. Khi sáp nhập tỉnh, các yếu tố/di sản văn hóa đó là của chung tỉnh lớn, có tiềm lực kinh tế lớn hơn nhiều để hỗ trợ cho văn hóa" - ông Đính phân tích.

Mo Mường đang được Chính phủ lập hồ sơ để trình UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Trong ảnh là mo Mường ở tỉnh Hòa Bình cũ, nay là Phú Thọ. Ảnh: Trọng Đạt-TTXVN

Mặt khác, như chúng ta đã biết, văn hóa là yếu tố phi kinh tế, nhưng lại là yếu tố có vai trò quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế. Một khi di sản văn hóa được nhìn nhận đúng, có chính sách phát huy đúng hướng thì sẽ góp phần to lớn vào  sự ổn định và phát triển của địa phương. 

Bên cạnh những thuận lợi, thách thức lớn nhất trong việc giữ gìn bản sắc văn hoá cộng đồng sau khi địa giới hành chính thay đổi, theo PGS-TS Bùi Xuân Đính, là ở yếu tố tâm lý, trước hết là từ đội ngũ cán bộ lãnh đạo. Họ ít nhiều còn lo ngại về con đường phát triển của địa phương sau sáp nhập. Một bộ phận khác còn mang tư tưởng cục bộ địa phương "tỉnh anh, tỉnh tôi", khi cho rằng, di sản văn hóa đó vốn không phải là "của tỉnh mình", nếu đầu tư cho các di sản ấy thì "tỉnh kia, vùng ấy" được lợi, từ đó mà có những thái độ ứng xử không có tầm, có tâm trong việc bảo tồn và phát huy các di sản, các giá trị văn hóa.  

Cũng theo ông Đính, mặt tích cực của việc sáp nhập hành chính đối với văn hóa thì đã thấy rất rõ. Điển hình nhất là việc tỉnh Hà Tây và huyện Mê Linh (tỉnh Vĩnh Phúc) và 4 xã của huyện Lương Sơn (tỉnh Hòa Bình) sau khi được điều chỉnh địa giới về thành phố Hà Nội (vào năm 2008), các di tích lịch sử văn hóa của các địa phương này được đầu tư kinh phí lớn để tu bổ, nâng cấp (tất nhiên chưa được đồng đều), nhất là với các di tích "trọng điểm, có tiếng", nhiều di sản văn hóa phi vật thể có giá trị được phục hồi, các công trình cho sinh hoạt văn hóa cộng đồng được đầu tư xây dựng hay nâng cấp, mà nếu "ở" tỉnh cũ thì không thể có được.

Nghề làm giấy Dó của người Mường ở xóm Suối Cỏ (xã Cao Sơn, huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình cũ, nay là Phú Thọ) đã có từ nhiều đời nay, là nghề cha truyền con nối. Ảnh: Trọng Đạt-TTXVN

Các hoạt động văn hoá, các hội truyền thống đó hình thành từ lâu đời trong cộng đồng dân cư, được cộng đồng duy trì từ bao đời, như một nếp tự nhiên. Dù việc nhập các đơn vị hành chính diễn ra như thế nào thì cộng đồng dân cư vẫn duy trì. Ngược lại, việc nhập đơn vị hành chính lại tạo thêm các điều kiện thuận lợi, nhất là có thêm nguồn lực đầu tư cho văn hóa và có thêm điều kiện để giao lưu văn hóa.

Việc sắp xếp, điều chỉnh lại địa giới hành chính trên phạm vi cả nước không chỉ là một chủ trương lớn về tổ chức bộ máy Nhà nước, mà còn mở ra nhiều cơ hội cũng như đặt ra không ít thách thức đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của từng địa phương.

Khi một số đơn vị hành chính được hợp nhất, không gian văn hóa được mở rộng, nguồn lực được tăng cường, nhưng đồng thời cũng xuất hiện nguy cơ "hòa tan" hoặc mai một những nét đặc sắc vốn có của từng vùng, từng cộng đồng. Trong bối cảnh đó, câu chuyện nhận diện, bảo vệ và phát huy "đặc sản văn hóa" của mỗi địa phương trở thành vấn đề thời sự, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, các tổ chức xã hội, cộng đồng dân cư và đội ngũ những người làm công tác văn hóa.

Theo PGS-TS Bùi Xuân Đính, sau khi tỉnh Hà Tây và huyện Mê Linh (tỉnh Vĩnh Phúc) và 4 xã của huyện Lương Sơn (tỉnh Hòa Bình) được điều chỉnh địa giới về thành phố Hà Nội (năm 2008), các di tích lịch sử văn hóa của các địa phương này được đầu tư kinh phí lớn để tu bổ, các công trình cho sinh hoạt văn hóa cộng đồng được đầu tư xây dựng hay nâng cấp, mà nếu “ở” tỉnh cũ thì không thể có được”. Trong ảnh: Lễ hội tại khu Di tích quốc gia đặc biệt Đền Hai Bà Trưng, huyện Mê Linh cũ (nay là 4 xã: Mê Linh, Yên Lãng, Quang Minh và Tiến Thắng), Hà Nội. Ảnh: Thành Đạt - TTXVN

Trao đổi với Thể thao và Văn hóa (TTXVN) xoay quanh chủ đề này, PGS-TS Bùi Xuân Đính đã chia sẻ nhiều góc nhìn về vai trò của cộng đồng, chính quyền, các tổ chức xã hội, cũng như những giải pháp cụ thể nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh mới. Những ý kiến của ông không chỉ là những phân tích lý luận mà còn là những khuyến nghị thực tiễn, góp phần định hướng cho các địa phương, các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng dân cư trong quá trình gìn giữ, phát triển bản sắc văn hóa dân tộc, xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển bền vững của từng vùng đất sau sáp nhập.

Việc sáp nhập hai tỉnh Yên Bái và Lào Cai để hình thành tỉnh Lào Cai là chủ trương lớn, mang tính chiến lược của Trung ương nhằm tạo ra một cực tăng trưởng mới cho vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Nơi đây có tiềm năng rất lớn để trở thành một điểm sáng về du lịch xanh của Việt Nam và khu vực. Ảnh: TTXVN

Mở đầu câu chuyện, trả lời câu hỏi của chúng tôi rằng, làm thế nào để các giá trị văn hoá đặc sắc của từng địa phương không bị "hoà tan" hoặc mai một sau khi sáp nhập, PGS-TS Bùi Xuân Đính nhấn mạnh:

- Điều cốt yếu nhất, là cộng đồng dân cư với vai trò của những bậc am hiểu, được coi là giới tinh hoa cùng sự tư vấn của các nhà khoa học, các cơ quan chuyên môn, cần xác định rõ yếu tố gốc, hay kịch bản của vốn văn hóa của địa phương mình, không làm sai lệch yếu tố gốc đó bằng cách đưa các yếu tố hiện đại hay các yếu tố  của cộng đồng khác vào. Đặc biệt là không để các hoạt động của du lịch làm hỏng, lệch lạc các yếu tố gốc. Bên cạnh đó, cần phải có sự quan tâm chính quyền.

* Trong bối cảnh mới, nhiều địa phương phải tự xác định, tự định nghĩa xem "đặc sản văn hóa" của mình là gì. Ông đánh giá như thế nào về quá trình này và có khuyến nghị gì cho các địa phương?

- Vấn đề này sẽ dễ dàng, thuận lợi với các địa phương (ở đây chỉ bàn đến cấp xã sau sáp nhập thôi) có di sản văn hóa phong phú; nhưng sẽ rất khó khăn với các địa phương mà các di sản văn hóa không có gì nổi trội, làm sao để thấy được "đặc sản văn hóa" của mình.

Tuy nhiên, tôi tin rằng, sau điều chỉnh địa giới, trước yêu cầu phát huy giá trị của di sản văn hóa, các địa phương với trí tuệ của giới tinh hoa, cùng sự tư vấn của các nhà khoa học sẽ tìm ra được yếu tố văn hóa đặc sắc cho mình, có thể đang hiện hữu, có thể đã bị ẩn, hay mất, cần khôi phục lại.

* Ông đánh giá ra sao về vai trò của chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư trong việc bảo vệ và phát huy giá trị văn hoá sau sáp nhập?

- Chính quyền địa phương có vai trò rất quan trọng trong bảo vệ và phát huy giá trị văn hoá. Trước hết, chính quyền là đại diện pháp lý đối với hầu hết các di sản văn hóa, có đủ tư cách để liên hệ với chính quyền bên trên trong các vấn đề liên quan đến bảo tồn và phát huy di sản văn hóa; liên kết, kết nối với các cơ quan khoa học, nhà khoa học trong xác định giá trị của di sản văn hóa địa phương; kêu gọi tài trợ, đầu tư cho việc bảo tồn các di sản văn hóa.

Các tổ chức xã hội có vai trò huy động sự đóng góp của các thành viên và liên kết với các hội khác đối với việc bảo tôn các giá trị văn hóa, duy trì các hoạt động văn hóa. Nhiều khi sự đóng góp của các tổ chức này rất lớn.

Theo PGS-TS Bùi Xuân Đính, phải tìm đến tận “căn cốt”, làm rõ các khía cạnh lý luận và thực tế, để hiểu tường tận các di sản văn hóa của địa phương, có thế mới hỗ trợ được cộng đồng. Trong ảnh: “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ảnh: Hoàng Hùng - TTXVN

Còn cộng đồng dân cư thì rõ rồi. Các giá trị văn hóa là của cộng đồng dân cư, do cộng đồng tạo ra và thụ hưởng, là chủ thể của các giá trị văn hóa, nên đương nhiên, cộng đồng có trách nhiệm lớn nhất đối với các giá trị văn hóa của mình.  

* Theo ông, cần có những chính sách, giải pháp cụ thể nào để vừa đảm bảo hiệu quả quản lý hành chính, vừa bảo tồn và phát huy được bản sắc văn hoá của từng vùng, từng cộng đồng?

- Theo tôi, trước hết cần có sự phân cấp, phân quyền trong việc quản lý, duy trì các giá trị văn hóa của địa phương sau sáp nhập. Quyền hạn, trách nhiệm của xã, của tỉnh đến đâu, cần phải phân định rõ, tránh chồng chéo, tránh bị bỏ ngỏ. Đặc biệt, cán bộ phụ trách văn hóa ở cấp xã hiện nay cần được "chuyên biệt", không kiêm nhiệm và phải được đào tạo cơ bản.

Không chỉ là giai điệu của quá khứ, mỗi nhịp phách của di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại - Nhã nhạc cung đình Huế cất lên hôm nay là tiếng vọng của lịch sử, là "hồn" di sản đang được gìn giữ cẩn trọng...

Thứ hai, cần phát huy vai trò của giới tinh hoa trong cộng đồng với sự ủng hộ, tư vấn của các nhà khoa học, các cơ quan khoa học. Về giới tính hoa và các nghệ nhân có đóng góp vào việc bảo tồn các giá trị văn hóa, cần có chế độ đãi ngộ đãi ngộ thỏa đáng cho họ, và nên thống nhất trong toàn quốc, không nên để tình trạng tỉnh nào "mạnh" về kinh tế thì chế độ đãi ngộ tốt, và ngược lại.

Thứ ba, cần tạo sự đồng thuận trong cộng đồng, sự đồng thuận của cộng đồng với chính quyền trong các hoạt động quản lý, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa.

Những tấm chiếu cói thôn Phú Tân dẻo dai, tinh xảo được dệt nên từ đôi tay tài hoa của các nghệ nhân, lưu giữ một nét đẹp văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng đất Ô Loan, tỉnh Đắk Lắk. Làng nghề truyền thống hơn trăm năm tuổi, trải qua nhiều thế hệ, nghề dệt chiếu thủ công vẫn bền bỉ tồn tại, không chỉ là kế sinh nhai mà còn là di sản văn hóa, là "hồn quê" của người dân nơi đây

* Ông có khuyến nghị gì đối với các nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hoá trong việc tiếp cận, nghiên cứu và hỗ trợ cộng đồng sau sáp nhập?

- Tôi không dám khuyến nghị, chỉ mong các nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hoá hãy đi sâu, đi sát xuống cơ cở, tìm đến tận "căn cốt", làm rõ các khía cạnh lý luận và thực tế, để hiểu tường tận các di sản văn hóa của địa phương, có như thế mới hỗ trợ được cộng đồng.

Quảng Ninh hiện có nhiều di tích, danh thắng nằm trong Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc hiện nằm trong hồ sơ đề cử Di sản văn hóa thế giới. Đây là kết quả của 13 năm nỗ lực nghiên cứu, bảo tồn và hợp tác giữa các nhà khoa học, chuyên gia di sản và chính quyền 3 tỉnh Quảng Ninh, Bắc Ninh (Bắc Giang cũ) và Hải Phòng (Hải Dương cũ). Ảnh: TTXVN

* Cuối cùng, ông có thể chia sẻ kỳ vọng của mình về tương lai của công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống trong bối cảnh các đơn vị hành chính đã được sắp xếp, đổi mới?

- Việc sắp xếp các đơn vị hành chính vừa qua tạo ra những điều kiện thuận lợi cho việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa; song cũng đặt ra những khó khăn và thách thức. Đó là tầm nhìn của lãnh đạo đối với văn hóa trong điều kiện đơn vị hành chính mới, nguồn lực cho các hoạt động văn hóa, sự đồng thuận trong cộng đồng dân cư và giữa các cộng đồng dân cư với nhau trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa. Tôi tin là các địa phương sẽ vượt qua những khó khăn, thách thức đó.

* Xin cảm ơn ông!