Từ những vòng xòe trong nếp nhà sàn, bản làng đến sân khấu lễ hội và các không gian du lịch cộng đồng, nghệ thuật Xòe Thái ở Mường Lò, Nghĩa Lộ đang được gìn giữ, trao truyền và mở rộng cơ hội phát huy giá trị. Năm năm sau khi được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, câu chuyện của Xòe Thái đặt ra yêu cầu lớn hơn: làm thế nào để di sản tiếp tục sống trong cộng đồng, được trao truyền cho thế hệ sau và trở thành nguồn lực phát triển ngay trên mảnh đất đã nuôi dưỡng di sản.

Ở Mường Lò, xòe hiện diện trong đời sống của đồng bào Thái qua nhiều thế hệ, từ những dịp sum họp gia đình, sinh hoạt bản làng đến lễ mừng nhà mới, đám cưới và các sự kiện cộng đồng. Sáu điệu xòe cổ lưu giữ những nét đặc trưng trong văn hóa, phong tục và quan niệm sống của người Thái. Mỗi động tác, nhịp chân, cách nắm tay đều gửi gắm tinh thần gắn kết, sẻ chia giữa những người cùng tham gia.

Sức sống của Xòe Thái trước hết nằm ở việc di sản vẫn được thực hành trong đời sống thường ngày, được người đi trước truyền lại cho người đi sau và trở thành một phần ký ức văn hóa của mỗi gia đình, bản làng. Khi Xòe Thái được UNESCO ghi danh năm 2021, niềm tự hào của người dân Mường Lò còn đến từ việc nét văn hóa gắn bó với đời sống của mình được biết đến rộng rãi hơn.

Chị Mai Thị Thanh, phường Nghĩa Lộ, chia sẻ: "Trong tất cả các hoạt động người dân đều Xòe, và với màn đại xòe mà vào những dịp lễ lớn chúng tôi mới thực hiện được, thực sự rất vui, rất tự hào".

Từ niềm tự hào đến việc gìn giữ và trao truyền di sản là một quá trình cần sự tham gia thường xuyên của cộng đồng. Tại Mường Lò, các câu lạc bộ văn hóa đang góp phần duy trì mạch nối ấy, đưa xòe từ những sinh hoạt quen thuộc trở thành hoạt động có tổ chức, có sự tham gia của nhiều thế hệ.

Thành lập năm 2007 với 17 thành viên, Câu lạc bộ Văn hóa dân tộc Thái gắn với phát triển du lịch cộng đồng phường Nghĩa Lộ hiện có 50 thành viên ở nhiều lứa tuổi. Các thành viên cùng luyện tập, biểu diễn trong những dịp lễ hội, phục vụ hoạt động tại các cơ sở lưu trú, tham gia sinh hoạt văn hóa ở gia đình, bản làng, truyền dạy trong trường học và giao lưu với các địa phương. Từ một nhóm những người am hiểu nghệ thuật truyền thống, câu lạc bộ trở thành không gian để người dân thực hành, chia sẻ tri thức và tiếp nối các điệu xòe cổ.

Nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Văn, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn hóa dân tộc Thái gắn với phát triển du lịch cộng đồng tỉnh Lào Cai, cho biết: "Chúng tôi luôn động viên tất cả bà con, anh chị em cũng như các cháu nhỏ trong làng bản của mình cùng nhau bảo vệ và giữ gìn những điệu múa, điệu xòe, cùng nhau giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của mình"

Nhiều Câu lạc bộ Văn hóa Dân tộc Thái tại các xã, phường tiếp tục được thành lập

Cộng đồng tạo nên nền tảng để di sản được gìn giữ thường xuyên. Để mạch trao truyền tiếp tục qua nhiều thế hệ, người trẻ cần được tiếp cận với văn hóa truyền thống từ sớm. Nếu xòe chỉ xuất hiện trong những lễ hội lớn, khoảng cách giữa di sản và đời sống hằng ngày có thể ngày càng rộng. Đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học vì thế là một hướng đi thiết thực, giúp học sinh hiểu và gắn bó với văn hóa của chính cộng đồng nơi mình sinh sống.

Tại Trường Tiểu học Hoàng Văn Thọ, phường Nghĩa Lộ, múa xòe được duy trì trong các hoạt động ngoài giờ lên lớp. Qua những buổi tập, học sinh làm quen với động tác truyền thống, trực tiếp trải nghiệm và hiểu thêm về văn hóa dân tộc Thái.

Cô giáo Nguyễn Bích Phương, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hoàng Văn Thọ, cho biết: "Nhà trường đã duy trì nền nếp hoạt động ngoài giờ, tổ chức cho học sinh tham gia múa xòe nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc của đồng bào dân tộc Thái vùng Mường Lò, Nghĩa Lộ".

Từ gia đình, bản làng, câu lạc bộ đến trường học, việc trao truyền di sản đang được nối dài bằng nhiều hình thức. Những hoạt động ấy có ý nghĩa đặc biệt bởi sự ghi danh của UNESCO là dấu mốc quan trọng, nhưng chưa phải đích đến cuối cùng của công tác bảo tồn. Giá trị của di sản chỉ có thể tiếp tục được khẳng định khi người dân hiểu, thực hành và chủ động trao truyền di sản trong đời sống hôm nay.

Khi Xòe Thái được biết đến rộng rãi hơn, các lễ hội, chương trình giao lưu và hoạt động du lịch cộng đồng mở thêm không gian để di sản tiếp cận công chúng. Những vòng xòe có thể trở thành trải nghiệm văn hóa của du khách; nghệ nhân có cơ hội chia sẻ tri thức, trực tiếp tham gia các hoạt động biểu diễn và giới thiệu bản sắc địa phương. Qua đó, di sản có thêm điều kiện hiện diện trong đời sống đương đại, đồng thời mở ra cơ hội phát triển du lịch trên nền tảng văn hóa bản địa.

Ông Nguyễn Lâm Tới, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, cho biết: "Chúng tôi chú trọng duy trì sinh hoạt văn hóa cộng đồng, truyền dạy cho thế hệ trẻ, phát huy vai trò của các nghệ nhân; tổ chức các lễ hội thường niên, hoạt động giao lưu, biểu diễn nghệ thuật. Qua đó, góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng và lan tỏa giá trị của di sản".

Định hướng này cũng gặp gỡ yêu cầu phát triển du lịch được xác định trong Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết nhấn mạnh việc lấy văn hóa làm nền tảng cốt lõi, bản sắc và chất lượng trải nghiệm làm lợi thế cạnh tranh; chuyển mạnh mô hình phát triển từ chú trọng số lượng sang chất lượng, giá trị gia tăng và tính bền vững. Đáng chú ý, Nhân dân được xác định là chủ thể tham gia và thụ hưởng trong quá trình phát triển du lịch.

Đặt trong câu chuyện Mường Lò, định hướng ấy gợi ra một thước đo cụ thể: giá trị của lễ hội và di sản không nên chỉ được nhìn qua quy mô chương trình hay lượng khách đến trong những ngày cao điểm. Điều quan trọng là sức hút văn hóa có tạo ra những trải nghiệm đủ chiều sâu, mở thêm cơ hội việc làm và sinh kế cho người dân, đồng thời duy trì được môi trường để di sản tiếp tục được thực hành, trao truyền hay không.

Muốn vậy, việc phát huy di sản gắn với du lịch cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và khai thác. Sức hấp dẫn của xòe nằm ở tính chân thực của loại hình nghệ thuật được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Khi người dân tiếp tục là chủ thể thực hành, nghệ nhân có điều kiện phát huy vai trò, thế hệ trẻ được trao truyền và lợi ích từ hoạt động văn hóa, du lịch được chia sẻ với cộng đồng, di sản mới có nền tảng để phát triển lâu dài.

Điều đó cũng đòi hỏi cách tổ chức du lịch có chiều sâu. Một màn trình diễn có thể thu hút sự chú ý trong thời gian ngắn; một trải nghiệm văn hóa được chuẩn bị chu đáo có thể giúp du khách hiểu thêm về đời sống bản địa và muốn quay trở lại. Từ điệu xòe, câu chuyện văn hóa có thể tiếp tục được kể qua những cuộc gặp gỡ với nghệ nhân, sinh hoạt tại bản làng, ẩm thực truyền thống và những phong tục vẫn hiện diện trong đời sống người Thái.

Cơ hội sinh kế vì thế cần được nhìn nhận rộng hơn thu nhập từ một buổi biểu diễn hay một mùa lễ hội. Đó còn là khả năng để người dân tham gia vào chuỗi dịch vụ du lịch, giới thiệu tri thức văn hóa, phát triển trải nghiệm bản địa và đưa sản phẩm địa phương đến gần hơn với du khách. Khi những giá trị văn hóa được tổ chức thành sản phẩm phù hợp, cộng đồng có thêm cơ hội tạo thu nhập từ chính những gì mình đang gìn giữ.

Tuy nhiên, phát triển du lịch không đồng nghĩa với việc biến mọi thực hành văn hóa thành tiết mục phục vụ khách tham quan. Di sản cần được tôn trọng trong bối cảnh vốn có, người dân cần có tiếng nói trong cách giới thiệu văn hóa của mình, còn hoạt động khai thác phải tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành và trao truyền. Hiệu quả của du lịch vì thế cần được nhìn nhận qua cả chất lượng trải nghiệm của du khách lẫn những giá trị thực sự quay trở lại với nơi đã tạo nên di sản.

Người dân luôn trân trọng những giá trị di sản mà mình đang nắm giữ - Ảnh: UBND Tỉnh Lào Cai

Năm năm sau ngày được UNESCO ghi danh, câu chuyện Xòe Thái ở Mường Lò vẫn được viết tiếp từ những người dân nắm tay nhau trong vòng xòe, những nghệ nhân truyền dạy điệu múa truyền thống và những học sinh làm quen với văn hóa dân tộc từ trường học. Trên nền tảng ấy, du lịch có thể mở rộng cơ hội để bản sắc địa phương được biết đến, trân trọng và tạo ra giá trị kinh tế, xã hội.

Di sản bắt nguồn từ cộng đồng, được cộng đồng gìn giữ và chỉ có thể tiếp tục sống khi cộng đồng còn thực hành, trao truyền. Đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển vì thế không phải là tách di sản khỏi đời sống để tạo thành một sản phẩm, mà là mở thêm cơ hội để những giá trị vốn có được phát huy, đồng thời bảo đảm người dân được tham gia và thụ hưởng thành quả.

Vòng xòe Mường Lò vẫn tiếp tục được nối dài: lưu giữ ký ức văn hóa của người Thái, gắn kết các thế hệ và mở ra những cơ hội mới cho quê hương. Khi di sản được gìn giữ bằng niềm tự hào, được trao truyền bằng thực hành và tạo thêm sinh kế cho chính cộng đồng đã nuôi dưỡng nó, văn hóa mới thực sự trở thành nguồn lực cho tương lai.