TTVH-buixuanphai

Ở tuổi gần 80, Thành Chương vẽ cầu Long Biên như trở về với những tâm tư sâu kín dành cho Hà Nội. Cây cầu đã hiện diện từ thuở ấu thơ, đi qua gần trọn đời người, để rồi khi bước vào hội họa, đã trở thành một miền ký ức thương nhớ của người họa sĩ.

Trong loạt tranh sơn mài cầu Long Biên, được đề cử Giải Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội lần 19 - 2026 ở hạng mục Tác phẩm, Thành Chương đưa hình ảnh thân thuộc ấy qua nhiều biến đổi của đường nét, hình khối và màu sắc. Qua đó, cầu Long Biên không chỉ hiện diện như một biểu tượng của Hà Nội, mà còn trở thành một chỉ dấu thị giác, gợi mở những suy tưởng về ký ức, thời gian cùng sự gắn bó của con người với thành phố.

Cầu Long Biên hiện ra trên những tấm vóc sơn mài với một cảm giác vừa quen vừa lạ. Người xem dễ nhận ra cây cầu quen thuộc, nhưng đứng lâu trước tranh, ta sẽ thấy Thành Chương không chủ tâm giữ lại dáng vẻ của cây cầu trong đời thực. Dường như, cây cầu đã đi qua ký ức và sáng tạo của người họa sĩ để mang một dáng hình riêng trong thế giới hội họa Thành Chương.

Vẫn là cầu Long Biên với hệ giàn thép đặc trưng, những thanh chéo tạo thành các ô tam giác nối tiếp trên thân cầu kéo dài theo phương ngang - hình bóng đã trở nên thân thuộc trong ký ức của bao người Hà Nội. Thành Chương giữ cấu trúc làm nên căn cước thị giác đó như điểm tựa xuyên suốt, rồi từ đây mở ra những biến đổi về tỷ lệ, không gian, hình khối và màu sắc.

Qua cách tạo hình của ông, kết cấu thép vốn chắc nặng nhiều lúc trở nên thanh mảnh, mềm mại, như một "dải đăng-ten" vắt ngang sông Hồng, giăng trên nền trời Hà Nội. Sắc vàng ánh kim càng làm dáng cầu thêm nổi bật, gợi vẻ rực rỡ của một ký ức được thời gian nâng niu.

Ở một số tác phẩm, tạo hình cầu được giản lược mạnh, hòa vào những khối hình học để mở ra một dáng vẻ khác, song đường ngang kéo dài cùng nhịp tam giác đặc trưng vẫn giữ được bóng dáng khó lẫn của cầu Long Biên.

Từ tạo hình trung tâm này, Thành Chương đặt cây cầu vào nhiều cách tổ chức không gian. Trên những mặt tranh thoáng, cầu Long Biên thu thành một dải mảnh dưới khoảng trời rộng - cái đồ sộ của sắt thép nhường chỗ cho vẻ thanh thoát, xa vắng. Trong những bố cục dày hơn, kết cấu cầu nhập vào các đường chéo, tam giác, mái nhà, khối vuông và những đường cong lớn, tạo nên một tổng thể giàu chuyển động.

Đường thân cầu vì thế không chỉ giữ lại hình ảnh quen thuộc mà còn trở thành trục liên kết các mảng hình trên mặt vóc. Từ đây, cùng một dáng cầu, mỗi tác phẩm lại gợi một trạng thái khác, lúc tĩnh lặng giữa khoảng không, lúc dồn nén trong những khối hình dày đặc, lúc gần như tan vào đường nét, hình màu.

Màu sắc tiếp tục làm phong phú những trạng thái này. Trong hội họa Thành Chương nói chung, màu luôn là một dấu ấn dễ nhận biết, thường mạnh, giàu tương phản, thiên về những gam đỏ, vàng, đen, xanh nhưng không tách rời khỏi cấu trúc tổng thể của mặt tranh. Ở loạt tác phẩm này, ông vẫn giữ cách tổ chức màu rất riêng đó, nhưng tiết chế linh hoạt hơn theo từng trạng thái của cầu Long Biên.

Sắc vàng xuất hiện xuyên suốt trên hệ giàn cầu, lúc bừng lên trên nền xanh thẫm hoặc xám lạnh, lúc hòa vào những mảng đỏ, cam, xanh lục rực rỡ, khiến dáng cầu trở nên giàu sinh khí. Trong khi đó, những lớp xám, bạc, nâu trầm lại kéo hình ảnh về một sắc thái sâu lắng hơn, gợi cảm giác thời gian đã lưu dấu trên bề mặt. Bởi vậy, màu trong loạt tranh không chỉ làm nên vẻ rực rỡ vốn quen thuộc ở Thành Chương, mà còn tạo ra nhiều cung bậc khác nhau cho cùng một hình ảnh cầu Long Biên, khi tươi sáng, gần gũi, khi sâu lắng, xa xăm.

Với những dấu ấn có được, giá trị của loạt tranh nằm ở chỗ Thành Chương đã đưa một biểu tượng quen thuộc của Hà Nội vào một đời sống hội họa riêng, mà vẫn giữ được căn cước vốn có của nó. Qua cái nhìn đã lắng sâu bởi ký ức, cầu Long Biên hiện lên không chỉ với dáng hình thân thuộc, mà còn mang theo chiều sâu của thời gian và mối tình sâu nặng mà người họa sĩ dành cho Hà Nội.

Nhớ về miền ký ức xa xăm với cầu Long Biên, họa sĩ Thành Chương vẫn nhớ như in bài đồng dao thuở nào: "Hà Nội có cầu Long Biên/ Vừa dài vừa rộng bắc trên sông Hồng/ Tầu xe đi lại thong dong/ Bộ hành tấp nập gánh gồng ngược xuôi/ Trên cầu luôn nhộn nhịp vui/ Dưới cầu nước chảy xanh rờn bãi ngô"…

Ít ai biết, đằng sau những câu ca ngân nga đó là cả một bầu trời tuổi thơ gắn với cây cầu thân thương của người họa sĩ. Ông từng đá bóng, chơi bi, đánh đáo dưới gầm cầu, lớn lên cùng hình ảnh những nhịp sắt bắc qua sông Hồng. Nhiều năm sau, khi sống ở khu vực Long Biên, ngày ngày vẫn đi lại trên cây cầu đó, người họa sĩ mới chợt nhận ra: "Cả đời mình gắn bó với cây cầu thật sâu nặng".

Có lẽ cũng bởi sự gắn bó sâu nặng như thế, cầu Long Biên trong tranh Thành Chương không phải một lựa chọn ngẫu nhiên, càng không phải một đề tài đến từ phút tùy hứng. Cây cầu đã có mặt trong đời ông từ trước khi trở thành đối tượng sáng tạo, đi qua những năm tháng tuổi nhỏ, những đổi thay của thành phố và gần trọn một đời người. Để rồi khi trở lại trên mặt vóc, dáng cầu không còn đơn thuần được ghi lại bằng đường nét, mà đã được chưng cất qua ký ức, đủ lắng sâu để người họa sĩ có thể tự do sáng tạo mà vẫn giữ nguyên cảm giác thân thuộc.

Họa sĩ Thành Chương quan niệm: "Người ta thường nói hội họa là một cách nhận thức thế giới. Có lẽ cần nhấn mạnh thêm rằng đó còn là một cách yêu thế giới. Người họa sĩ trình bày trước mọi người những hình ảnh của thế giới bên ngoài được nhìn bởi con mắt bên trong của tâm hồn mình. Người họa sĩ tạo ra một thế giới để yêu mến và gìn giữ".

Soi chiếu quan niệm này vào loạt tranh cầu Long Biên, có thể thấy cây cầu đã đi qua "con mắt bên trong tâm hồn" của Thành Chương, trở thành sự phóng chiếu của ký ức và tình cảm riêng tư. Từ đó, trong hội họa, Hà Nội có thêm một cây cầu Long Biên khác, được yêu mến, gìn giữ và mang dấu ấn riêng của Thành Chương.

Trong hình dung của Thành Chương, cầu Long Biên còn mang một vẻ đẹp đặc biệt. Ông bày tỏ: "Dù nhiều nhịp cầu từng bị gãy sập do bom đạn chiến tranh, hoặc rỉ sét do thời gian tàn phá, nhưng với tôi cầu Long Biên mãi là cây cầu vàng của Hà Nội".

Ở đây, "cây cầu vàng" không chỉ là một cách gọi màu sắc. Nó giống như một sự xác lập về giá trị của hình ảnh đã đi qua chiến tranh, thời gian và những đổi thay của thành phố nhưng vẫn còn nguyên vị trí trong tình cảm người họa sĩ. Có lẽ cũng từ đó mà sắc vàng trở đi trở lại trong loạt tranh, không chỉ phủ lên hệ giàn thép mà còn làm cây cầu sáng lên trong thế giới riêng của Thành Chương, như một phần ký ức được gìn giữ và nâng niu.

Mạch cảm hứng đó dường như đến với ông một cách tự nhiên, gần như không cần tìm kiếm. Cầu Long Biên vốn đã ở đó, trong tầm mắt, trong những chuyến đi thường ngày và sâu hơn là trong một miền ký ức luôn được bồi đắp suốt nhiều thập niên. Có lúc Thành Chương tự hỏi: "Nếu không có cầu Long Biên không biết Hà Nội sẽ như thế nào nhỉ?". Một câu hỏi rất riêng tư, nhưng cũng gợi đến cảm giác chung về những hình ảnh đã trở thành một phần diện mạo thành phố. Với Thành Chương, cầu Long Biên thuộc về Hà Nội theo cách như thế, đồng thời cũng thuộc về chính cuộc đời ông.

Gần đây, họa sĩ Thành Chương điều trị bệnh, sức khỏe không còn được như trước. Ít tháng trước, khi đang điều trị ở nước ngoài, trên giường bệnh ông vẫn vẽ những mái nhà xô nghiêng, những góc phố Hà Nội trong nỗi nhớ nhà, rồi bật lên tiếng gọi "Hà Nội ơi". Chỉ chừng ấy thôi cũng đủ cho thấy thành phố này đã hằn sâu đến nhường nào trong tâm hồn và sáng tạo của người họa sĩ.

Công Bắc