Năm thứ 19 của Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội đã tìm ra những chủ nhân xứng đáng ở các hạng mục. Mỗi giải thưởng ghi nhận một lĩnh vực, một cách đóng góp khác nhau nhưng hết thảy đều cùng chung một tình yêu nồng nàn với Hà Nội.

Để rồi, từ tình yêu này, những sáng tạo, hành động và ý tưởng được hình thành, góp phần bồi đắp chiều sâu văn hóa, nâng cao vị thế và tạo dựng những giá trị cho tương lai, qua đó làm nên một tầm vóc mới cho Hà Nội trên hành trình phát triển trong bối cảnh mới.

1. Chiều 2/10, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội lần 19 - 2026 đã gọi tên những chủ nhân của các hạng mục gồm 1 Giải thưởng Lớn, 2 Giải Tác phẩm, 2 Giải Việc làm, 1 Giải Ý tưởng và 1 Tặng thưởng của Hội đồng Giám khảo.

Tại không gian lắng hồn di sản của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, lễ trao giải diễn ra trong không khí ấm áp, chân thành của những tấm lòng dành tình yêu cho Hà Nội. Đó là những văn nghệ sĩ, trí thức cùng người thân, gia đình, bạn bè đến chia vui với các đề cử, giải thưởng được vinh danh.

Sau phần giới thiệu 11 đề cử, lần lượt các giải thưởng của năm nay được công bố và trao tặng. Ở đó, những giải thưởng dẫu trải rộng trên nhiều lĩnh vực nhưng đều cộng hưởng với nhau không chỉ ở tình yêu Hà Nội, mà còn ở cách tình yêu ấy được chuyển thành những tác phẩm, việc làm và ý tưởng cụ thể. Đó là những ký ức Hà Nội được gọi về, để rồi từ những ký ức này, những giá trị mới tiếp tục được tạo ra cho thành phố.

Điều này có lẽ rõ nhất ở nhóm tác phẩm được vinh danh. Trong loạt tranh sơn mài cầu Long Biên của họa sĩ Thành Chương, được trao Giải Tác phẩm, cây cầu quen thuộc của Hà Nội hiện lên qua một miền ký ức đã theo người họa sĩ từ thuở nhỏ. Thành Chương không thể có mặt tại lễ trao giải vì lý do sức khỏe, nhưng những bức sơn mài khổ lớn của ông được trưng bày ngay trong không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám lại kể một câu chuyện khác về sự hiện diện.

Đó không chỉ là hình ảnh một cây cầu đã đi qua hơn một thế kỷ của Hà Nội. Cầu Long Biên trong tranh Thành Chương đã đi qua chính cuộc đời người họa sĩ, để rồi trở lại bằng màu son, màu vàng, những đường thép được chắt lọc và biến đổi qua ngôn ngữ sơn mài. Một Hà Nội của ký ức, vì thế, không chỉ được giữ lại trong hoài niệm mà còn trở thành những sáng tạo làm giàu đẹp thêm đời sống tinh thần cho Hà Nội.

Cũng là một cách trở lại với Hà Nội đã qua, vở cải lương Người con gái Hà Thành của Nhà hát Cải lương Hà Nội được trao Giải Tác phẩm, còn vở kịch Quân khu Nam Đồng của Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam nhận Tặng thưởng của Hội đồng Giám khảo.

Trên sân khấu nhận giải, NSND Triệu Trung Kiên (đạo diễn vở Người con gái Hà Thành), không giấu được xúc động, thậm chí "run lên vì hạnh phúc" khi nói về tác phẩm.

"Tôi đã có một niềm hạnh phúc khi được mời dàn dựng vở này. Sau khi đã nỗ lực hết sức, vượt qua những nỗi lo, khi tác phẩm được công diễn và nhận được sự đánh giá của giới nghề cũng như công chúng, chúng tôi đã rất hạnh phúc. Khi được nhận Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội niềm hạnh phúc ấy còn lớn hơn nữa" - ông bày tỏ.

Cũng chung cảm xúc xúc động và tự hào, nhạc sĩ Phạm Bá Chỉnh (Giám đốc Nhà hát Cải lương Hà Nội) cho rằng, đây không chỉ là giải thưởng dành cho tác phẩm mà còn là giải thưởng dành cho cả ê-kíp, cho toàn bộ nghệ sĩ, diễn viên của Nhà hát Cải lương Hà Nội.

Từ giải thưởng này, ông nhấn mạnh: "Chúng tôi ý thức rằng mình cần phải cố gắng nhiều hơn nữa, tiếp tục tìm tòi những tác phẩm sân khấu về Hà Nội có chiều sâu, có thêm nhiều dấu ấn về Hà Nội để tiếp tục dàn dựng. Đó cũng là những việc làm xuất phát từ tình yêu Hà Nội".

Với Quân khu Nam Đồng, sức sống của ký ức lại được nhìn thấy ở khả năng một câu chuyện của quá khứ vẫn có thể tìm được đường tới trái tim người xem hôm nay.

Trên sân khấu sau phần trao giải, PGS-TS Bùi Hoài Sơn (Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương) chia vui cùng nhóm tác giả và kể rằng, ông đã xem Quân khu Nam Đồng nhiều lần. Sau lần đầu, ông mời bạn bè đi xem; rồi ở một lần khác, lại đưa gia đình tới Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam.

Điều khiến ông xúc động là hành trình của những người trẻ trong vở diễn. Từ những cậu học trò mới lớn hồn nhiên, nghịch ngợm, với tình cảm thầy trò, bè bạn, câu chuyện dần đi tới chiến tranh, tới mong muốn được ra mặt trận và rồi cả những mất mát, hy sinh.

"Nhìn những câu chuyện đi theo cuộc đời của những người trẻ ấy, có cả niềm vui, nỗi buồn và cả hy sinh, có rất nhiều điều mà chúng ta mong muốn tôn vinh ở một con người. Tôi thấy rằng để chúng ta có được một cuộc sống như ngày hôm nay thì có rất nhiều hy sinh, mất mát trong quá khứ" - PGS-TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ.

Và cũng từ sự xúc động này, ông nhấn mạnh: "Điều mà tôi thấy vô cùng quan trọng là một vở kịch có thể chạm đến trái tim con người. Ý nghĩa của nó cũng đưa chúng ta đến với nhiều giá trị của cuộc sống. Đó là những điều mà chúng ta đang cần ở các tác phẩm văn học, nghệ thuật ngày hôm nay. Tôi rất mong vở diễn này có thể tiếp tục truyền cảm hứng cho những tác phẩm văn học, nghệ thuật khác, để chúng ta có thêm những tác phẩm lớn, có giá trị lâu dài".

Một Hà Nội của ký ức đã hiện lên như thế ở nhiều sắc thái khác nhau, trong hội họa, trên sân khấu. Đó là những ký ức, những giá trị của lịch sử không chỉ được gọi về, mà còn được chuyển hóa thành chất liệu sáng tạo, góp phần làm nên một đời sống tinh thần phong phú hơn cho Hà Nội hôm nay.

2. Những giá trị của Hà Nội đang được tiếp tục làm mới, mở rộng và bồi đắp trong chính đời sống hiện tại, đồng thời hướng tới tương lai, càng trở nên nổi bật hơn qua các Giải Việc làm và Giải Ý tưởng.

Chuỗi hoạt động phát huy giá trị di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026) được trao Giải Việc làm là một trường hợp như thế. 950 năm là một khoảng thời gian rất dài. Nhưng tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám hôm nay, dấu mốc này không chỉ được nhắc lại bằng những câu chuyện về lịch sử.

TS Lê Xuân Kiêu (Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám) cho biết, năm 2026 đánh dấu kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám - trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam. Trong suốt năm, gần 70 nhiệm vụ, công việc cụ thể đã được triển khai trên nhiều lĩnh vực, từ văn hóa, nghệ thuật tới giáo dục, khoa học; không chỉ trong không gian di tích mà còn được mở rộng tới nhiều địa phương.

Đáng chú ý, những giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn được giới thiệu tại một số quốc gia trên thế giới. Đặc biệt, từ ngày 17/6, tại Trụ sở UNESCO ở Paris, những câu chuyện về văn hóa Việt Nam, về Văn Miếu - Quốc Tử Giám và truyền thống đạo học được giới thiệu qua chương trình nghệ thuật, trưng bày, triển lãm trước đông đảo đại biểu quốc tế.

"Đó là sự nỗ lực, cố gắng của chúng tôi để mong đưa những giá trị văn hóa của Việt Nam, của Hà Nội, của Văn Miếu - Quốc Tử Giám và đạo học Việt Nam tới bạn bè thế giới; để bạn bè quốc tế hiểu hơn về lịch sử dân tộc, về truyền thống một dân tộc anh hùng, trọng tri thức, trọng chữ, trọng việc học, trọng hiền tài và tinh thần tôn sư trọng đạo" - TS Kiêu nhấn mạnh.

Từ một di sản đã có tuổi đời gần một thiên niên kỷ, những giá trị được gìn giữ không chỉ nằm trong không gian di tích mà còn được đưa đi xa hơn, tìm thêm những cách để gặp gỡ công chúng hôm nay. Và điều đáng chú ý là ngay khi đang kỷ niệm 950 năm, những người làm tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã nghĩ tới một dấu mốc xa hơn.

Theo TS Lê Xuân Kiêu, Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội là sự cổ vũ để đơn vị tiếp tục hoàn thành những nhiệm vụ phía trước, đặc biệt là các hoạt động cao điểm trong những tháng cuối năm. "Trong thời gian sắp tới, chúng tôi sẽ tiếp tục phát huy giá trị Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hướng tới dấu mốc kỷ niệm 1.000 năm thành lập Quốc Tử Giám vào năm 2076" - ông cho biết.

Một chiều mở rộng khác của Hà Nội được nhìn thấy ở Lễ hội Văn hóa Thế giới tại Hà Nội lần thứ nhất năm 2025, sự kiện được trao Giải Việc làm năm nay. Nếu các hoạt động của Văn Miếu - Quốc Tử Giám đưa những giá trị văn hóa của Hà Nội, của Việt Nam tới bạn bè quốc tế, thì Lễ hội Văn hóa Thế giới tại Hà Nội lại tạo nên một cuộc gặp theo chiều ngược lại: Đưa nhiều nền văn hóa tới Hà Nội.

TS Nguyễn Phương Hòa (Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế, Bộ VH,TT&DL) cho biết, việc Lễ hội Văn hóa Thế giới tại Hà Nội được nhận Giải Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội diễn ra đúng vào thời điểm mùa lễ hội thứ hai năm 2026 đang được tổ chức.

So với năm đầu tiên, lễ hội năm nay có quy mô lớn hơn, thời gian dài hơn và không gian cũng được mở rộng. Không chỉ tập trung tại Khu di tích Hoàng thành Thăng Long, các hoạt động còn tiếp cận công chúng tại khu vực phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm, đồng thời tổ chức những cuộc giao lưu giữa nghệ sĩ, đại biểu quốc tế với cộng đồng tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Đồng Mô.

"Lễ hội đang có sự trưởng thành và lớn mạnh, với sự tham gia lần này của 50 quốc gia và các tổ chức quốc tế, để cùng nhau lan tỏa những thông điệp về sức mạnh của văn hóa và nghệ thuật; vượt qua mọi bất đồng, vượt qua mọi khác biệt, cùng nhau tôn vinh sự đa dạng văn hóa cũng như những thông điệp về hòa bình" - bà Hòa chia sẻ.

Nhưng phía sau một lễ hội ngày càng mở rộng về quy mô còn là một khát vọng dài hơi hơn. Theo bà Hòa, những người tổ chức mong muốn từng bước xây dựng một thương hiệu Lễ hội Văn hóa Thế giới cho Hà Nội; để Hà Nội - Thành phố Vì hòa bình, Thành phố Sáng tạo của UNESCO - trở thành nơi hội tụ của các nền văn hóa và văn minh thế giới.

Và cũng trong tinh thần kiến tạo những giá trị mới cho sự phát triển của Hà Nội, Giải Ý tưởng năm nay được trao cho Đề án thí điểm tổ chức không gian văn hóa, tuyến phố đi bộ phố Thành Thái, phường Cầu Giấy, TP Hà Nội.

So với một di sản đã có lịch sử gần một thiên niên kỷ hay một lễ hội quy tụ nhiều quốc gia, câu chuyện của một tuyến phố đi bộ có vẻ nhỏ hơn. Nhưng một thành phố đâu chỉ được làm nên bởi những công trình lớn hay những sự kiện lớn. Chất lượng sống còn được tạo nên từ chính những không gian gần gũi mà người dân sử dụng mỗi ngày. Nếu được hiện thực hóa hiệu quả, những ý tưởng như vậy cũng là một cách đưa văn hóa đến gần hơn với đời sống, đồng thời tạo thêm những khoảng không gian dành cho cộng đồng giữa một đô thị ngày càng phát triển.

3. Và rồi, ở khoảnh khắc quan trọng nhất của lễ trao giải, câu chuyện về những điều đã thuộc về Hà Nội và những điều tiếp tục được làm cho Hà Nội lại gặp nhau trong một con người. Đó là khi Giải thưởng Lớn - Vì tình yêu Hà Nội năm 2026 được trao cho nhà thơ Bằng Việt.

Trên sân khấu nhận giải, nhà thơ bày tỏ sự vinh dự và bất ngờ khi được vinh danh ở một giải thưởng mà ông rất trân trọng, mang tên danh họa Bùi Xuân Phái.

"Giải thưởng này có một phần phụ rất ý nghĩa là "Vì tình yêu Hà Nội". Vì thế, tôi nghĩ đây cũng là một phần thưởng dành cho tình yêu của mình đối với Hà Nội" - ông bày tỏ - "Tôi là người đã gắn bó với Hà Nội hơn nửa thế kỷ nay, suốt từ thời thiếu niên cho đến bây giờ; qua rất nhiều cương vị công tác cũng như nhiều hoạt động khác nhau. Đặc biệt, tôi có một loạt tác phẩm, nhiều bài thơ viết về Hà Nội và được đánh giá cao. Đối với tôi, đó là một điều rất cảm động và rất đáng nhớ".

Theo nhà thơ Bằng Việt, Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội rất đặc biệt bởi không phải chỉ vinh danh những người làm nghệ thuật, mà còn ghi nhận tất cả những việc làm tốt đẹp, những đóng góp cho Hà Nội trong nhiều lĩnh vực.

"Vì thế, chúng ta có thể thấy trong danh sách giải thưởng có những tác phẩm về Hà Nội, có những việc làm đóng góp cho Hà Nội, có những ý tưởng xây dựng Hà Nội đẹp và xứng đáng với vị thế Thủ đô của chúng ta. Cho nên, đây là một giải thưởng rất đặc biệt, một giải thưởng có sự đánh giá toàn diện về con người, tác phẩm và những việc làm đối với Hà Nội" - ông nói.

Đặc biệt, với Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội, nhà thơ Bằng Việt cho hay, trước khi trở thành chủ nhân Giải thưởng Lớn, ông từng là thành viên Hội đồng Giám khảo trong hơn một thập kỷ.

"Cho đến bây giờ, khi đã đến tuổi nghỉ, tôi cảm thấy mình đã được tham gia vào một công việc rất có ý nghĩa: Tìm được rất nhiều người xứng đáng để trao giải thưởng và vinh danh được rất nhiều việc làm, nhiều ý tưởng có ích cho Hà Nội qua mỗi năm" - nhà thơ chia sẻ.

Từng ngồi ở vị trí lựa chọn và vinh danh những người khác vì những đóng góp cho Hà Nội, giờ đây chính ông bước lên sân khấu để nhận Giải thưởng Lớn cho hành trình của mình. Và ở những phút cuối của lễ trao giải, Bằng Việt chọn một cách riêng để giãi bày thêm về tình cảm ấy. Ông đọc lại Trở lại trái tim mình - một trong những bài thơ đầu tiên ông viết về Hà Nội.

Bài thơ được sáng tác năm 1967, trong những năm Hà Nội chống chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ và được Hội Văn nghệ Hà Nội trao giải năm 1968. Đến nay đã 58 năm, nhưng Bằng Việt nói mình vẫn nhớ rất rõ bởi đây là một trong những tác phẩm đầu tiên thể hiện tình cảm với Hà Nội - nơi ông "đã mang ơn và đã dành tất cả tình cảm của mình để gắn bó".

Từ khoảnh khắc này, những câu thơ được cất lên:

Tôi trở lại những bờ đường mùa xuân

Cây già trắng lá

Ôi thành phố tôi yêu kỳ lạ

Cái sống như trăn trở ngày đêm

Tôi lớn lên, lo nghĩ nhiều thêm

Thành phố cũng như tôi đang lớn

Những gác xép bộn bề hy vọng

Những đầu hồi bóng nắng nhấp nhô...

Tôi trở về những ngõ quen xưa

Mỗi ngõ nhỏ giấu một lời tâm sự

Tôi trở lại những lối mòn quá khứ

Có tấm tình ta mắc nợ cha ông

Nhịp chày sương hay tiếng trống thu không

Nét son đượm trên vòm cong mái cổ

Tôi trở lại những lối mòn tình tự

Cánh bướm màu hạnh phúc cứ bay đôi

Tiếng ve ran những điệp khúc mùa vui...

...Ôi rất lâu rất lâu

Tôi mới lại đi một ngày thong thả

Thành phố như tim tôi êm ả

Sau rất nhiều gian lao...

58 năm sau ngày những câu thơ ấy ra đời, Bằng Việt một lần nữa "trở lại trái tim mình" giữa Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Nhưng lần trở lại này không chỉ để nhắc về một Hà Nội trong ký ức. Bởi sau hơn nửa thế kỷ, tình yêu với "thành phố của đời mình" trong ông đã đi qua thơ ca, nghiên cứu, hoạt động văn hóa và nhiều cương vị công tác. Từ tình cảm ban đầu, nó đã trở thành một hành trình dài của những đóng góp dành cho Hà Nội.

Và có lẽ, ở điểm này, câu chuyện của nhà thơ Bằng Việt cũng gặp câu chuyện của những chủ nhân được vinh danh trong mùa giải năm nay. Mỗi người có một cách riêng để "trở lại trái tim mình" với tình yêu Hà Nội. Nhưng sau cùng, tình yêu ấy đều không dừng lại ở những xúc cảm thuần túy. Nó được chuyển hóa thành tác phẩm, thành ý tưởng, thành việc làm; để mỗi người, theo cách riêng của mình, chọn cống hiến cho Hà Nội những giá trị tốt đẹp, gom thành tầm vóc của Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới.

Bài: Công Bắc
Ảnh: Hoà Nguyễn