Một sự kiện thu hút sự quan tâm lớn của người dân Hà Nội trong năm 2026: Từ ngày 1/7, Đề án "Vùng phát thải thấp trong Vành đai 1, thành phố Hà Nội" đã được triển khai thí điểm tại phường Hoàn Kiếm. Đây là bước đi đầu tiên của một lộ trình được thành phố Hà Nội chuẩn bị đến năm 2030 và xa hơn, với kỳ vọng từng bước giảm phát thải, mở rộng những lựa chọn đi lại thân thiện với môi trường và cải thiện chất lượng không gian đô thị ở khu vực trung tâm.

Đề án "Vùng phát thải thấp trong Vành đai 1, thành phố Hà Nội" cũng là 1 trong những đề cử tại hạng mục Ý tưởng - Vì tình yêu Hà Nội của Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội lần thứ 19 - năm 2026. Đề án được Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội thông qua ngày 15/6, sau đó được UBND Thành phố phê duyệt tại Quyết định 3273/QĐ-UBND ngày 29/6/2026 và giao Sở Nông nghiệp và Môi trường làm cơ quan chủ trì, phối hợp với các sở, ngành liên quan tổ chức triển khai.

Giảm phát thải từ khu vực trung tâm

Theo đề án, chất lượng không khí tại khu vực trung tâm Thủ đô những năm qua có nhiều thời điểm suy giảm nghiêm trọng, trong đó giao thông là 1 trong những nguồn phát thải đáng chú ý. Áp lực này thể hiện rõ tại khu vực trong Vành đai 1, nơi tập trung đông dân cư cùng nhiều cơ quan, trường học, bệnh viện, cơ sở thương mại và dịch vụ.

Cụ thể, theo thống kê, khu vực này hiện có khoảng 600.000 xe mô tô, xe gắn máy và 180.000 ô tô, phần lớn sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Nghiên cứu của Ngân hàng Phát triển châu Á năm 2025 được Đề án dẫn lại cho thấy, trong tổng lượng bụi mịn PM2.5 phát sinh từ giao thông đường bộ trong Vành đai 1, xe mô tô, xe gắn máy chiếm 43,4%.

Đặc biệt, áp lực này lại đặt trong một không gian đô thị khó thay đổi - khi khu vực trong Vành đai 1 được hình thành qua lịch sử phát triển lâu dài, có mật độ xây dựng cao, nhiều tuyến phố mặt cắt nhỏ và ít dư địa để mở rộng hạ tầng giao thông. Khả năng thông gió và khuếch tán chất ô nhiễm tại đây cũng hạn chế, có thể khiến chất ô nhiễm tích tụ và làm tăng mức độ phơi nhiễm của người dân.

Từ bối cảnh ấy, đề án đặt ra việc triển khai Vùng phát thải thấp - khái niệm gắn với "khu vực được xác định để hạn chế các phương tiện giao thông gây ô nhiễm môi trường nhằm cải thiện chất lượng không khí" - trong Vành đai 1. Theo đó, việc kiểm soát phương tiện không đạt tiêu chuẩn khí thải được thực hiện đồng thời với khuyến khích sử dụng xe điện, vận tải công cộng, xe đạp và đi bộ, hướng tới giảm dần sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Theo đánh giá của Đề án, lợi ích được kỳ vọng không dừng ở việc giảm ô nhiễm trong Vành đai 1. Khi lượng phương tiện sử dụng động cơ đốt trong giảm, mùi xăng dầu, tiếng ồn và rung động cơ học cũng có thể giảm, tạo điều kiện cải thiện môi trường đường phố, khuyến khích người dân đi bộ và sử dụng các phương thức giao thông thân thiện với môi trường. Những thay đổi này càng có ý nghĩa tại khu vực trong Vành đai 1, nơi có nhiều hoạt động dịch vụ, thương mại và văn hóa cùng các không gian cảnh quan và di sản quan trọng nhất của Hà Nội.

Đề án cũng cho biết: Mô hình này đã được triển khai tại nhiều đô thị trên thế giới với những yêu cầu cụ thể về phát thải phương tiện. Đơn cử, thành phố Brussels (Bỉ) áp dụng Vùng phát thải thấp từ năm 2018, hạn chế xe diesel có tiêu chuẩn khí thải thấp hơn Euro 4 và xe xăng thấp hơn Euro 2. Tại Berlin (Đức), sau khi chỉ số PM10 trung bình ngày (nồng độ bụi có kích thước không quá 10 micromet tính trung bình trong 24 giờ) vượt mức quy định vào năm 2008, thành phố ban hành kế hoạch quản lý chất lượng không khí và xây dựng Vùng phát thải thấp 2 năm sau đó.

Từng bước mở rộng vùng phát thải thấp

Kinh nghiệm từ các đô thị trên thế giới cũng cho thấy việc kiểm soát phương tiện thường đi cùng với mở rộng lựa chọn đi lại và hỗ trợ quá trình chuyển đổi như khuyến khích đi xe đạp và đi bộ; tổ chức các điểm "gửi xe - đi phương tiện công cộng" (park-and-ride) để người dân chuyển sang giao thông công cộng khi vào trung tâm; trợ giá đổi xe cũ sang xe sạch, hỗ trợ vay mua xe điện và chi phí kiểm định khí thải.

Đặc biệt, quá trình triển khai luôn được tiến hành từng bước, từ thí điểm ở phạm vi nhỏ, đánh giá tác động, điều chỉnh rồi mới mở rộng. Những kinh nghiệm này cũng được tham khảo trong quá trình Hà Nội xây dựng phương án Vùng phát thải thấp.

Cụ thể, Đề án Vùng phát thải thấp trong Vành đai 1 sẽ được triển khai theo từng giai đoạn, với phạm vi và mức độ kiểm soát được mở rộng dần. Từ ngày 1/7 đến hết năm 2026, mô hình được thí điểm tại Khu vực 1 và Khu vực 2 thuộc phường Hoàn Kiếm. Năm 2027, phạm vi triển khai mở rộng sang phường Cửa Nam; giai đoạn 2028 - 2029 mở rộng ra toàn bộ khu vực trong Vành đai 1. Từ năm 2030, Đề án chuyển sang giai đoạn duy trì và hoàn thiện mô hình.

Các yêu cầu đối với phương tiện cũng được nâng dần theo lộ trình. Trong 6 tháng thí điểm năm 2026, Hà Nội khuyến khích hạn chế lưu thông xe mô tô sản xuất, nhập khẩu trước năm 2008 và xe gắn máy sản xuất, nhập khẩu trước năm 2016, đồng thời khuyến khích chuyển sang phương tiện xanh. Từ năm 2027, xe mô tô, xe gắn máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch kinh doanh trên nền tảng ứng dụng không được lưu thông trong vùng phát thải thấp; từ ngày 1/7, Hà Nội bắt đầu kiểm định khí thải xe mô tô, xe gắn máy theo lộ trình của Chính phủ. Đến ngày 1/1/2028, khi Vùng phát thải thấp được mở rộng ra toàn bộ khu vực trong Vành đai 1, xe mô tô, xe gắn máy không đạt quy chuẩn khí thải mức 3 sẽ không được lưu thông trong khu vực.

Đáng nói, cùng với lộ trình kiểm soát phát thải, Đề án đặt ra yêu cầu phát triển vận tải hành khách công cộng, giao thông xanh, hạ tầng phục vụ phương tiện sử dụng năng lượng sạch và các chính sách hỗ trợ chuyển đổi. Khi Vùng phát thải thấp được mở rộng ra toàn bộ khu vực trong Vành đai 1, Đề án dự kiến tổ chức 12 - 15 tuyến với khoảng 150 - 200 xe buýt điện cỡ nhỏ.

Hạ tầng điểm đỗ, trung chuyển và xe đạp công cộng cũng được tính toán để hỗ trợ người dân chuyển đổi giữa các phương thức đi lại. Theo kết quả rà soát trong Đề án, khu vực trong Vành đai 1 có hơn 210 vị trí có thể bố trí điểm đỗ và trung chuyển; đồng thời dự kiến bổ sung 79 vị trí xe đạp công cộng với khoảng 1.000 xe đạp điện. Đối với phương tiện sử dụng năng lượng sạch, 180 vị trí được xác định có khả năng bố trí điểm đổi pin và 44 vị trí có thể bố trí trạm sạc ô tô điện.

Với hệ thống này, người dân có thể gửi phương tiện cá nhân để tiếp tục di chuyển bằng xe buýt, xe đạp hoặc đi bộ, trong khi các điểm sạc, đổi pin phục vụ nhu cầu sử dụng phương tiện điện.

Những bước đi đầu tiên

Ngày 29/6/2026, Đề án đã được UBND Thành phố phê duyệt tại Quyết định 3273/QĐ-UBND. Và từ ngày 1/7, giai đoạn đầu của Đề án được triển khai tại Khu vực 1 và Khu vực 2 thuộc phường Hoàn Kiếm, cơ bản gồm khu vực bên trong tuyến phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm và khu phố cổ.

Theo đó, trong giai đoạn thí điểm đến hết năm 2026, thành phố tập trung tuyên truyền, phổ biến chính sách, hướng dẫn người dân đăng ký kế hoạch chuyển đổi phương tiện cá nhân, đồng thời khuyến khích hạn chế hoạt động của xe mô tô, xe gắn máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch kinh doanh trên nền tảng ứng dụng. Riêng tại Khu vực 1, từ 19h đến 24h các ngày thứ Sáu, thứ Bảy và Chủ nhật, phương tiện giao thông đường bộ không được lưu thông, trừ xe ưu tiên theo quy định.

Trong những ngày đầu triển khai, tại các lối vào Khu vực 1, rào chắn và biển báo được bố trí, lực lượng chức năng hướng dẫn người dân gửi phương tiện tại các điểm trông giữ để đi bộ vào bên trong. Người dân sinh sống trong khu vực được kiểm tra thông tin cư trú trước khi đưa phương tiện vào và được đề nghị tắt máy, dắt bộ về nhà.

Qua ghi nhận, phần lớn người dân đều chấp hành quy định và hướng dẫn của lực lượng chức năng. Một số chủ động thay đổi lộ trình, điều chỉnh thời gian giao hàng, làm việc cho phù hợp với khung giờ áp dụng; một số khác bắt đầu cân nhắc chuyển sang xe điện hoặc sử dụng phương tiện công cộng khi vào khu vực trung tâm. Nhiều ý kiến cũng bày tỏ sự đồng thuận với mục tiêu giảm ô nhiễm không khí, phát triển giao thông công cộng và thúc đẩy chuyển đổi phương tiện xanh.

Đáng nói, 1 trong những lựa chọn được tạo điều kiện cho người dân ngay từ đầu là xe buýt. Cùng thời điểm triển khai Vùng phát thải thấp, thành phố thực hiện miễn phí trong 1 năm đối với các chuyến xe buýt trợ giá có điểm lên và điểm xuống đều trong khu vực Vành đai 1 (với hành trình dài hơn, phần vé tương ứng với quãng đường trong khu vực này được khấu trừ). Chính sách này nhằm hỗ trợ nhu cầu đi lại, đồng thời khuyến khích người dân sử dụng giao thông công cộng khi vào khu vực trung tâm.

Trên một số tuyến buýt điện được đưa vào sử dụng trong khu vực này, lượng hành khách cũng được ghi nhận khá đông vào giờ cao điểm. Sự êm ái, không có mùi nhiên liệu, tính thuận tiện và chi phí hợp lý là những yếu tố được hành khách đánh giá tích cực. Một số người cho biết đã cân nhắc sử dụng xe buýt thay cho phương tiện cá nhân trong những hành trình phù hợp.

Ở góc độ khác, người dân cũng có thể gửi phương tiện tại các điểm trông giữ để đi bộ hoặc sử dụng giao thông công cộng; xe đạp công cộng phục vụ những quãng đường ngắn, còn trạm sạc và tủ đổi pin đáp ứng nhu cầu của phương tiện sử dụng năng lượng sạch. Theo đánh giá bước đầu của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, khả năng cung ứng xe đạp công cộng, trạm sạc và tủ đổi pin cơ bản đáp ứng nhu cầu trong giai đoạn đầu thí điểm.

Sau những tháng đầu, thay đổi dễ nhận thấy trước hết nằm ở cách người dân thích ứng với việc đi lại trong khu vực thí điểm. Các quy định dần trở nên quen thuộc, trong khi xe buýt, xe đạp công cộng và phương tiện xanh được quan tâm nhiều hơn. Cách tổ chức giao thông và các điều kiện hỗ trợ cũng đem lại cảm nhận về một khu vực trung tâm sạch sẽ, ngăn nắp và thuận tiện hơn.

Những gì diễn ra tại Hoàn Kiếm mới là bước đầu của một lộ trình kéo dài nhiều năm. Việc xây dựng Vùng phát thải thấp đã bắt đầu đi vào đời sống cùng những thay đổi trong tổ chức giao thông, sự phát triển của vận tải công cộng và các điều kiện hỗ trợ người dân thay đổi cách đi lại. Từ những chuyển động ban đầu ấy, một khu vực trung tâm ít phát thải hơn đang dần hiện rõ, tạo thêm cơ sở để Hà Nội tiếp tục hoàn thiện và mở rộng mô hình theo lộ trình đã đặt ra.

Chi Mai