The World Art Space (21 Võ Trường Toản, TP Thủ Đức) đánh dấu sự hiện diện của mình bằng triển lãm vinh danh họa sĩ U90 Đặng Quý Khoa, bày khoảng 85 tác phẩm nhiều chủ đề, vật liệu. Dù vẽ chăm chỉ, lại là người thầy gắn bó với bao thế hệ sinh viên Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Đại học Kiến trúc, Đại học Xây dựng... nhưng đây vẫn là dịp hiếm hoi để xem tranh Đặng Quý Khoa, vì ông quá khiêm nhường.
Triển lãm "Bên chiến hào" vừa diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, trưng bày 97 ký họa tiêu biểu của họa sĩ Huỳnh Phương Đông (22/4/1925-18/12/2015).
Báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) trân trọng giới thiệu bài viết của tiến sĩ Mã Thanh Cao (nguyên là Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM) về họa sĩ này, với tít bài do chúng tôi đặt.
1.
Vẻ đẹp đầy chất thơ trong một số tác phẩm của họa sĩ Đặng Quý Khoa (Quý Khoa) từng triển lãm tại Ngõ Art Gallery (tiền thân của The World Art Space) đã lôi cuốn, dẫn lối cho tôi tìm tòi các tác phẩm khác của ông. Thật may mắn khi có dịp làm quen và xem hơn 100 tác phẩm của họa sĩ Quý Khoa trong sưu tập của nhà sưu tập Đào Danh Đức tại TP.HCM. Nhà sưu tập kể: bản thân ông rất mê tranh có đề tài lễ hội và cảnh sinh hoạt xưa, ông trân trọng và thích lối vẽ của họa sĩ Quý Khoa. Rất may mắn nhà sưu tập đã có cơ duyên gặp trực tiếp họa sĩ và con trai tại xưởng tranh của ông.
Họa sĩ Đặng Quý Khoa tại tư gia
Đặng Quý Khoa sinh ngày 17 tháng 10 năm 1936 trong một dòng họ khoa bảng, hiếu học tại Cự Đình, Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên, là một trong những người đã có nhiều cống hiến cho công tác đào tạo mỹ thuật của Việt Nam. Bản tính nhẹ nhàng, sâu sắc và đặc biệt trân trọng người yêu thích tác phẩm của mình nên ông và gia đình đã gửi gắm cho nhà sưu tập Đào Danh Đức mấy chục bức tranh ngay từ lần đầu gặp gỡ. Những nét đẹp nhẹ nhàng, thơ mộng mang tính triết lý phương Đông trong các bức tranh tả thực của Quý Khoa đã khiến Đào Danh Đức - một người Hà Nội gốc - bị “hút hồn”, nên ông đã nhiều lần qua lại và đã mua đến hơn 100 bức. Bộ sưu tập không chỉ nhiều về số lượng, mà còn tương đối đủ về các thể loại và chất liệu trong cuộc đời sáng tạo của Quý Khoa.
Hình ảnh người phụ nữ được Quý Khoa thể hiện rất thành công
Hình ảnh người phụ nữ được Quý Khoa thể hiện rất thành công trong bộ sưu tập này, ông khai thác từ các chi tiết như đôi mắt, bàn tay, đến trang phục, dáng dấp của người con gái thành thị và cả những người phụ nữ nông thôn…, tất cả rất gần gũi, thân quen và giàu sắc thái. Khi thì các thiếu nữ xuất hiện trong áo dài truyền thống, thướt tha khoan thai rảo bước bên Hồ Gươm trong ngày đầu xuân, lúc lại mộng mơ ngồi bên đầm sen giữa mùa Hè, hoặc đứng trước gió để suối tóc tung bay với tà áo dài mềm mại.
Từ dáng dấp con gái thành thị cho đến phụ nữ nông thôn
Tiêu biểu như tranh Thiếu nữ bên hoa (giấy dó), Suy tư (lụa), Ba thiếu nữ áo dài (màu nước), Hai thiếu nữ (màu nước)... Ta còn bắt gặp vẻ đẹp mộc mạc, khỏe khoắn của các thôn nữ, khi thì đeo giỏ, bắt cua ngoài đồng trong trang phục váy yếm thuở xưa, lúc lại rửa chân hay nghỉ ngơi trên cánh võng. Ví dụ như tranh Bên hiên nhà (màu nước), Hạnh phúc gia đình (màu nước), Che mưa (màu nước), Ba cô gái bên cổng (bột màu). Không ít tranh khắc họa vẻ đẹp của các thiếu nữ dân tộc ít người trong trang phục đặc trưng từng vùng miền. Ví dụ bức Qua suối (giấy dó), Xuống chợ (giấy dó), Cô gái Tày gảy đàn (màu nước trên giấy dó)…
Đặc biệt, tranh thiếu nữ khỏa thân trong bộ sưu tập này rất tao nhã, bởi góc nhìn của người vẽ, bởi sự e ấp trong vóc dáng, cử chỉ, ánh mắt, động tác của các nhân vậ,t dù ở không gian nội – ngoại thất, hoặc giữa một thung lũng, một dòng suối mộng mơ, như thơ ông đã đề: “Ngả bên em thung lũng một hoàng hôn/ Đôi môi xinh chưa thổ lộ tâm tình”.
Tranh chủ đề lễ hội
Xem những bức tranh về đề tài sinh hoạt bình dị có hình ảnh người nông dân nghỉ ngơi sau buổi cày, cảnh chèo thuyền, đan giỏ, vá lưới, hoặc cảnh đùa vui của lũ trẻ trước cổng làng… thấy rõ tình cảm của người họa sĩ đối với cuộc sống giản dị, thanh bình nơi thôn dã. Có thể kể đến các tranh như Ông cháu (lụa), Bà lão gánh sen (lụa), Hai bà lão ăn trầu (lụa), Ông lão nghỉ ngơi (lụa)...
Ở mảng tranh đề tài sinh hoạt, tôi rất thích bức tranh Đan giỏ. Tranh đưa ra hình ảnh một bà cụ tóc bạc trắng đang ngồi đan giỏ bên cạnh đứa cháu nhỏ hẳn sẽ khiến những ai từng sống ở nông thôn không thể không bồi hồi nhớ về tuổi thơ êm đềm, nhớ về những năm tháng tuy nghèo khó nhưng tràn ngập yêu thương của ông bà, nhớ hình ảnh người bà bỏm bẻm nhai trầu, nụ cười đôn hậu, ánh mắt luôn trìu mến và những câu chuyện cổ tích, những lời ru hoặc giọng ngân nga khi lẩy Kiều…
Cách xử lý phông nền khéo léo trong bức tranh Đan giỏ cũng như đa số các tranh sinh hoạt khác của Quý Khoa khiến tranh trở nên giàu chất thơ và tôn thêm vẻ đẹp cho hình ảnh các nhân vật.
2.
Tranh phong cảnh chiếm số lượng khá lớn trong sáng tác của Quý Khoa. Vẽ tranh phong cảnh là cách Quý Khoa chia sẻ với mọi người về vẻ đẹp của cảnh sắc thiên nhiên; không chỉ có vậy, họa sĩ thường mượn cảnh nói người, qua cảnh hiểu tình, như ông đã từng viết: “Trong cảnh ngụ tình/ Bộc lộ tình không gì rõ bằng cảnh!/ Không vẽ cảnh không lấy chi chia sẻ cùng bè bạn/ Điều tinh tế ấy”.
Tranh chủ đề lao động - sản xuất
Là người yêu thơ văn và âm nhạc, nghiên cứu về triết học, một con người giàu cảm xúc và nhân hậu. Tất cả điều này đã đi vào tranh một cách nhẹ nhàng. Quý Khoa đã khắc họa hình ảnh một Vịnh Hạ Long trong tranh Hạ Long (bột màu trên vải) với nhấp nhô những ngọn núi, xen những cánh buồm giữa sơn thủy hữu tình. Hình ảnh con thuyền còn xuất hiện trong rất nhiều tranh phong cảnh, tranh sinh hoạt.
Phong cảnh cho người xem cảm giác vui nhộn, hạnh phúc, no đủ khi một đoàn thuyền nối đuôi nhau đang xuôi theo con suối với khách du xuân. Một vài con thuyền neo đậu dưới cây liễu rủ của liền chị, liền anh trong điệu hát quan họ với nón thúng, quai thao. Khi lại là đoàn thuyền đang chở nặng những bó lúa chín vàng trên kênh rạch hài hòa với vẻ đẹp khỏe khoắn trẻ trung của các chàng trai, cô gái thôn quê. Khi là một phiên chợ nổi trên sông miền Tây Nam bộ với rất nhiều thuyền chở nông sản, những cô gái mặc áo bà ba, quấn khăn rằn như trong tranh Mùa gặt (lụa), Chợ nổi (lụa), Che mưa (màu nước)…
Tranh chủ đề phong cảnh
Nhưng cũng không ít cảnh một con thuyền neo đậu giữa sông, hay lặng lẽ trên bến sông, một vài con thuyền chụm vào nhau giữa một hồ nước, một dòng suối và không gian bao la, tĩnh lặng của núi đồi xung quanh… gợi cho người xem một cảm giác yên bình, có thể một chút về nỗi cô đơn, trầm lắng trong lòng của triết lý phương Đông như trong tranh Đồi hoa sim (lụa), Bên suối (lụa)… Hình ảnh con thuyền nan được tái hiện trong một số tranh rất thực nhưng cũng thật nên thơ.
"Bộc lộ tình không gì rõ bằng cảnh"
Yếu tố phong cảnh còn được Quý Khoa khai thác trong nhiều tác phẩm đề tài lịch sử, di tích lịch sử văn hóa một cách hợp lý. Ngoài việc chú trọng đến hình ảnh các nhân vật lịch sử như trong các tranh Nguyễn Huệ giải phóng Thăng Long, Vua Hùng và Mỵ Nương (lụa), Cầu Thê Húc (màu nước), Cổng chùa Kim Liên (màu nước), Phố cổ Hà Nội (màu nước), Hát xẩm (sơn dầu),… với trang phục phù hợp, họa sĩ còn thể hiện những nét đẹp của khung cảnh mang tính lịch sử với từng nhân vật. Đó là hình ảnh thành cổ Thăng Long với nét đẹp của kiến trúc cổ, phong cảnh núi rừng Tây Bắc hùng vĩ nên thơ.
Tranh đậm chất thơ ca, tính triết lý và nhân văn sâu sắc
Với hơn 100 tranh gồm tất cả các thể loại từ phong cảnh, sinh hoạt, tĩnh vật đến tranh lịch sử, văn học bằng các chất liệu sơn dầu, bột màu, lụa, giấy dó có thể phản ánh khá đầy đủ về những sáng tạo của Quý Khoa, một nhà giáo, một người yêu văn thơ, nhạc họa, người thấu hiểu triết lý và mỹ học phương Đông.
Thiên nhiên và con người được thể hiện trong tranh Quý Khoa rất thực nhưng vẫn đậm chất thơ ca, tính triết lý nhân văn sâu sắc và trên hết là vẻ đẹp qua nét vẽ của ông. Bên cạnh những cống hiến cho công tác đào tạo mỹ thuật, Đặng Quý Khoa là người luôn tự hoàn thiện mình trên con đường sáng tạo, tranh của ông mang lại cho người xem sự an nhiên, thư thái, đôi lúc gợi chút ưu tư, trầm lắng.
Đặng Quý Khoa là 1/12 sinh viên khóa 1 Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam, tốt nghiệp hệ chính quy, chuyên khoa sơn dầu (1957-1962). Khóa này có nhiều người thành danh như Nguyễn Thụ, Vũ Giáng Hương, Phạm Công Thành, Nguyễn Trọng Cát, Đỗ Hữu Huề, Lê Thiệp, Nguyễn Ngọc Thọ... Đây là triển lãm cá nhân lần thứ 6 của họa sĩ - PGS Đặng Quý Khoa.
TS Mã Thanh Cao