(Thethaovanhoa.vn) - Do đại dịch Covid-19 diễn biến phức tạp, Khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (ĐHSP) tổ chức các hoạt động kỷ niệm 70 năm ngày thành lập (1951 – 2021) hôm qua (14/11) - lùi lại sau hơn 1 tháng - và theo hình thức trực tuyến. Đây là một trong những khoa lớn của Trường ĐHSP Hà Nội.

Giáo sư Đặng Thai Mai - Nhà văn hóa lớn

"Văn chương lý luận như gang thép/ Cốt cách tinh thần tựa trúc mai" là những nhận xét xác đáng của nhà thơ Tú Mỡ về GS Đặng Thai Mai. Ông được coi là một hiện tượng đặc biệt hiếm có trong số những nhà trí thức Việt Nam thời kỳ mở đường.

Những đóng góp của Khoa Ngữ văn đã góp phần làm nên vị thế, sức mạnh của Trường với tư cách là một trường trọng điểm quốc gia, cái nôi, cái “máy cái”, trường đầu đàn của hệ thống các trường sư phạm trong cả nước.

Quá trình hình thành và phát triển của Khoa, của Trường khởi đầu từ những sự kiện quan trọng liên quan đến đào tạo sư phạm văn khoa.

Sư phạm Văn khoa - Những dấu ấn lịch sử

Năm 1917, Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương đã được thành lập tại Hà Nội. Trường chuyên đào tạo giáo viên, trong đó có ngành văn khoa cho bậc trung học. Giảng viên phần lớn là người Pháp và duy nhất có một người Việt là cụ Phó bảng Bùi Kỷ (Ưu Thiên). Các giảng viên người Pháp (GS Houlié, GS Milon…), cụ Bùi Kỷ đã để lại nhiều ấn tượng tốt đẹp cho sinh viên. Đặc biệt cụ Bùi Kỷ là một nhà nghiên cứu cổ văn giàu uy tín, tác giả của 2 công trình quan trọng: Quốc văn cụ thể và Truyện Thúy Kiều luôn được các thế hệ học trò thường nhắc đến với niềm tôn kính về tài năng, đức độ.

Theo GS Đặng Thai Mai: "Khóa học của Trường Sư phạm chỉ kéo dài trong 3 năm, mỗi năm, mỗi lớp chỉ tiếp nhận trong ngoài 20 sinh viên và chương trình học 1 tuần trong ngoài 20 giờ. Về Khoa văn, ngoài giáo trình giáo dục học, chúng tôi còn phải giải quyết một thời khóa biểu khá nặng: Việt văn, Pháp văn, triết học, giáo dục học, địa lý, lịch sử... Giáo trình bộ môn văn học được phối hợp với hai bộ môn triết học và lịch sử chính trị thế giới”.

Các thế hệ sinh viên của Trường đã góp phần tô thắm truyền thống trong lịch sử nền giáo dục đại học nước nhà. Sinh viên không chỉ được học chữ mà quan trọng là học làm người, được bồi đắp tinh thần yêu nước, đạo đức, nhân cách trong hoàn cảnh đất nước có ngoại xâm. Bởi thế, nhiều sinh viên đã tích cực tham gia những phong trào ái quốc có tầm ảnh hưởng sâu rộng lúc bấy giờ, như: Phong trào đòi ân xá cho cụ Phan Bội Châu; để tang cụ Phan Châu Trinh.

Đây là một trong những cái nôi đào tạo những trí thức lớn của Việt Nam. Nhiều sinh viên sau này đã trở thành nhà cách mạng, nhà văn hóa có tên tuổi như: Dương Quảng Hàm, Lê Thước, Hoàng Ngọc Phách, Đặng Thai Mai, Tôn Quang Phiệt, Cao Xuân Huy, Trần Trọng Kim, Nguyễn Hữu Tảo, Nguyễn Khánh Toàn, Phạm Thiều, Ca Văn Thỉnh, Hoàng Minh Giám, Nguyễn Lân…

Ngày 10/10/1945 (chỉ sau hơn 1 tháng đọc bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 45 thành lập Ban Đại học Văn khoa tại Hà Nội, trong đó nhiệm vụ đầu tiên là đào tạo giáo viên Văn khoa Trung học. Đây là Ban Văn khoa đầu tiên ra đời sau Cách mạng tháng Tám bổ sung cho các ban đã được thành lập trước đó (Y khoa, Khoa học, Luật học, Cao đẳng Sư phạm và Mỹ thuật). Sau một một năm Sắc lệnh số 45 ra đời, ngày 8/10/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Sắc lệnh số 194/SL thành lập ngành học Sư phạm…

Khoa Ngữ văn chính thức được thành lập ngày 11/10/1951 theo Nghị định số 276 của Bộ Quốc gia Giáo dục về việc thành lập Trường Sư phạm Cao cấp - tiền thân của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội ngày nay. Tiếp nối Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương và Ban Đại học Văn khoa đầu tiên, hành trình phát triển 70 năm lịch sử của khoa gắn với 3 chặng lớn của đất nước: 1951 - 1956, 1957 - 1975 và từ 1975 đến nay.

Trưởng thành…

Cuối năm 1951, với đường lối kháng chiến kiến quốc, Chính phủ đã chú trọng xây dựng nền giáo dục đại học. Hai cơ sở đào tạo đại học được mở ra trong và ngoài nước.

Bộ Quốc gia Giáo dục ban hành Nghị định số 276/NĐ thành lập các trường sư phạm (sơ cấp, trung cấp, cao cấp) đặt ở Khu học xá Trung ương tại Nam Ninh (Trung Quốc); ban hành Nghị định số 277/NĐ thành lập Trường Dự bị Đại học Liên khu IV. Trường Dự bị Đại học có 2 chuyên ngành lớn: khoa học tự nhiên và Văn khoa (văn và sử). Ngày 16/8/1952, Bộ Quốc gia Giáo dục chuyển Trường Dự bị Đại học thành Trường Sư phạm cao cấp. Trường không có cơ sở vật chất. Các ngôi đình làng được mượn làm lớp học. Những tấm gỗ mượn dân làm bàn viết. Một số sinh viên tự làm bàn xếp mang đến lớp. Ghế ngồi chủ yếu là đôi dép cao su, gỗ, gạch... Sau 1,5 năm học dự bị, sinh viên hầu hết được học tiếp lớp sư phạm cấp tốc trong một học kỳ.

Học tập trong hoàn cảnh chiến tranh, điều kiện dạy và học thiếu thốn, khó khăn trong hai năm, Trường Dự bị Đại học đã có một đội ngũ trí tài năng cho đất nước, như: Đặng Thai Mai, Đào Duy Anh, Nguyễn Mạnh Tường, Trần Văn Giàu, Cao Xuân Huy, Trương Tửu. Những giảng viên uy tín đã trưởng thành ở môi trường khó khăn này, trong đó có thầy Nguyễn Lương Ngọc. Kết quả là một thế hệ sinh viên ưu tú đựơc đào tạo, tôi luyện trong không khí kháng chiến vệ quốc sau này đã trở thành những nhà giáo, nhà khoa học tên tuổi, như: Đặng Thanh Lê, Phan Trọng Luận, Trần Đình Hượu, Trần Thanh Đạm, Phan Sĩ Tấn, Nguyễn Xuân Nam, Trọng Bằng, Nguyễn Đức Đàn…

Sau ngày hoà bình lập lại ở miền Bắc (1954), Trường Dự bị đại học (khoá II) và Trường Sư phạm Cao cấp ở Nam Ninh chuyển về Hà Nội tiếp quản Trường Đại học Hà Nội (19 Lê Thánh Tông). Trong hoàn cảnh mới, tổ chức đã sắp xếp thành hai trường ĐHSP: Khoa học và Văn học. Ngày 04/6/1956, Chính phủ ra Quyết định số 2184/TC thành lập Trường Đại học Tổng hợp và ĐHSP trên cơ sở hai Trường ĐHSP Văn khoa và ĐHSP Khoa học. Theo đó, Trường ĐHSP Hà Nội và Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đã tách ra thành hai trường độc lập. Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội ở cơ sở cũ. Trường ĐHSP Hà Nội chuyển đến Cây số 8 đường Hà Nội - Sơn Tây (nay là 136 đường Xuân Thủy - Hà Nội)...

Sư phạm Văn khoa - Nơi ươm trồng những thế hệ tài hoa

Qua 70 năm, thầy, trò Khoa Ngữ văn đã giành được những thành tích quan trọng như: Giải thưởng Hồ Chí Minh được trao cho: Đặng Thai Mai, Lê Trí Viễn, Bùi Văn Ba, Đỗ Hữu Châu; Giải thưởng Nhà nước về Khoa học công nghệ: Bùi Trương Chính, Bùi Văn Ba, Đỗ Hữu Châu, Bùi Văn Nguyên, Trần Đình Sử, Phan Trọng Luận, Nguyễn Đăng Mạnh, Phùng Văn Tửu, Nguyễn Ngọc San, Diệp Quang Ban; Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam: Nguyễn Đăng Mạnh, Bùi Văn Ba, Phùng Văn Tửu, Trần Đình Sử, Trần Đăng Xuyền.

Bên cạnh những nghệ sĩ nổi tiếng của đất nước như nhạc sĩ Trọng Bằng, nhạc sĩ Dương Thụ là đội ngũ hùng hậu các nhà văn, nhà lý luận phê bình văn học Việt Nam nhiều thế hệ gắn với chiếc nôi sư phạm Văn khoa. Đó là các nhà thơ/ nhà văn Vũ Đình Liên, Trương Chính, Trương Tửu, Lê Trí Viễn, Lê Bá Hán, Lương Duy Thứ, Phương Lựu, Nguyễn Văn Hạnh, Phùng Văn Tửu, Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Long, Đặng Anh Đào, Trần Đăng Xuyền, Trần Hữu Tá, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Khoa Điềm, Ma Văn Kháng, Phạm Tiến Duật; Tô Nhuận Vỹ, Bùi Công Minh, Vũ Đình Văn, Phạm Thu Yến, Nguyễn Thị Mai, Trịnh Công Lộc, Lê Khánh Mai, Đỗ Bạch Mai, Thai Sắc, Nguyên An, Chu Văn Sơn, Trần Quang Đạo, Châu La Việt, Văn Giá, Trần Thị Trâm, Lê Thị Bích Hồng, Huệ Triệu, Vũ Bình Lục, Đinh Quang Tốn, Chu Thị Thơm, Trần Chấn Uy, Trần Mạnh Tiến…

• Giáo sư Đặng Thai Mai - Nhà văn hóa lớn

• GS-TS Trần Đình Sử: 'Tiếng Việt trong sáng' không có nghĩa là 'thuần khiết, không pha tạp'

Các tác giả đã có nhiều công trình, tác phẩm đóng góp cho nền văn học nước nhà. Có thể kể đến: GS Trần Đình Sử (Lý thuyết và thi pháp văn học, Thi pháp thơ Tố Hữu…); GS Bùi Văn Ba (Các trường phái nghiên cứu phê bình văn học Phương Tây thế kỷ XX, Phương pháp luận nghiên cứu văn học…); GS Phùng Văn Tửu (Tiểu thuyết Pháp hiện đại - những tìm tòi đổi mới, Cách tân nghệ thuật văn học phương Tây…); GS Nguyễn Đăng Mạnh (Học tập thơ văn chủ tịch Hồ Chí Minh, Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn…); PGS Nguyễn Văn Long (Văn học Việt Nam trong thời đại mới, Văn học Việt Nam hiện đại - những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy…); GS Đặng Anh Đào (Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại, Văn học Việt Nam và phương Tây - tiếp nhận và giao thoa…); GS Trần Đăng Xuyền (Chủ nghĩa hiện thực Nam Cao, Nhà văn hiện thực đời sống và cá tính sáng tạo…); Nguyễn Khoa Điềm (Đất ngoại ô, Mặt đường khát vọng, Ngôi nhà có ngọn lửa ấm…); Ma Văn Kháng (Đồng bạc trắng hoa xòe, Mùa lá rụng trong vườn…); Phạm Tiến Duật (Ở hai đầu núi, Vầng trăng và những quầng lửa, Thơ một chặng đường…); Tô Nhuận Vỹ (Dòng sông phẳng lặng , Ngoại ô, Phía ấy là chân trời…)…

Giảng viên và cựu sinh viên Khoa Ngữ văn dự Tọa đàm khoa học về Hải Triều

Khoa Ngữ văn là 1 trong những đơn vị lớn nhất, có bề dày lịch sử và những thành tích lớn lao đóng góp cho sự nghiệp dựng xây, phát triển của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Khoa luôn phát huy truyền thống, là địa chỉ giáo dục ngữ văn uy tín đối với ngành giáo dục, xã hội và nghiên cứu, giảng dạy ngữ văn trong cả nước:

“Khoảng trời - cây lớn - chồi xanh

Thành biểu tượng Khoa Ngữ Văn 70 năm dồi dào mạch sống”

(Bình Sơn)

PGS-TS, nhà văn Lê Thị Bích Hồng
(Cựu sinh viên khóa 29 (1979 - 1983)