Di sản Hà Nội cùng "lên sóng" giữa 100 ngày chuyển đổi số (kỳ 4): "Rút ngắn khoảng cách" tới di sản

Từ Bích Câu Đạo Quán đến đền Phù Đổng, những phiên livestream đang rút ngắn khoảng cách giữa trải nghiệm trên màn hình và tại điểm đến. Ở đó, một canh hát ca trù trong khán phòng nhỏ có thêm hàng trăm người cùng theo dõi từ xa; trong khi một chuyến tham quan trực tuyến có thể dẫn tới những câu hỏi rất thực tế về đường đi, lịch trình để khán giả trực tiếp tìm về di tích.

1. Như tên gọi, phiên livestream Bích Câu Đạo Quán - Nơi di sản cất lời do phường Ô Chợ Dừa tổ chức chiều 4/9 đưa người xem đến với những sinh hoạt ca trù vẫn được duy trì tại di tích trên phố Cát Linh. Chương trình mở đầu bằng tiếng đàn đáy, nhịp phách và giọng hát ca nương. Đây cũng là 1 trong những địa điểm sinh hoạt lâu năm của Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội. Đáng nói, từ năm 2008, các Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Vân Mai và Trần Văn Trúc luôn duy trì lớp dạy ca trù miễn phí ở đây vào chiều thứ Bảy hằng tuần.

Trò chuyện, nghệ nhân Nguyễn Thị Vân Mai kể về việc truyền dạy ca trù cho nhiều lứa học viên, trong đó có những em nhỏ mới 9 - 12 tuổi. Như lời bà, người mới học không nhất thiết phải bắt đầu từ những kỹ thuật khó, mà có thể làm quen với các thể cách đơn giản trước, rồi đi sâu hơn khi đã có sự yêu thích và muốn gắn bó lâu dài. Bà nhắn nhủ những bạn trẻ muốn tìm hiểu ca trù qua sóng livestream: "Các bạn cứ tự tin đi! Bây giờ đã có các nghệ nhân hướng dẫn, truyền dạy rồi".

Sau cuộc trò chuyện, khán giả được nghe nghệ nhân Nguyễn Thị Vân Mai trình diễn Tràng An hoài cổ theo thể cách hát nói. Ca trù, theo bà, vốn phù hợp với những gian phòng nhỏ, nơi người biểu diễn hát mộc, không sử dụng thiết bị khuếch đại. Buổi diễn tại Bích Câu cũng giữ cách thức ấy: Giọng ca cất lên cùng đàn đáy và nhịp phách ngay trong căn phòng nơi chương trình đang được phát trực tiếp.

Căn phòng vẫn nhỏ, nhưng số người cùng nghe đã vượt ra ngoài những chỗ ngồi vốn có. Khi tiết mục kết thúc, MC Khánh Ngọc cho biết hơn 400 người đang theo dõi livestream. Bình luận liên tục xuất hiện trên màn hình. Tài khoản Song Ngư viết: "Hay quá! Đây là một tiết mục rất hay! Tuyệt vời". Nguyễn Thùy Trang gửi lời cảm ơn nghệ nhân đã gìn giữ, lưu truyền một nét văn hóa của dân tộc. Đạt Nguyễn Trọng bình luận: "Chúc mừng một nét đẹp truyền thống vẫn được phát huy".

Sự hiện diện của khán giả trực tuyến còn được thể hiện qua phần giao lưu ngay trên sóng. Khi MC đặt câu hỏi nhạc cụ đặc trưng dùng để đệm cho tiếng hát của ca nương là đàn tranh, đàn đáy hay đàn bầu, các phương án nhanh chóng được gửi về qua phần bình luận trước khi đáp án đàn đáy được công bố. Từ một chương trình diễn ra tại di tích, livestream tạo thêm một không gian để người ở xa cùng nghe, theo dõi và phản hồi trong lúc hoạt động đang diễn ra.

Sau phần giao lưu trực tuyến, Bích Câu đón một nhóm khách quốc tế. Cuộc trò chuyện chuyển sang tiếng Anh với những giới thiệu ngắn về ca nương, kép đàn, trống chầu và cách một canh hát diễn ra. Những chiếc thẻ trù bằng tre được trao tận tay để các vị khách làm quen với một cách thưởng thức ca trù.

Theo giới thiệu tại chương trình, trước đây người nghe có thể dùng thẻ trù để bày tỏ sự tán thưởng đối với người biểu diễn. Cách thức ấy được tái hiện trong buổi giao lưu, để những người lần đầu tiếp xúc có thể trực tiếp tham gia thay vì chỉ đứng ngoài quan sát. Những vị khách tại Bích Câu vừa nghe biểu diễn, vừa sử dụng thẻ trù theo hướng dẫn. Qua camera, cuộc gặp trực tiếp ấy đồng thời trở thành nội dung cho hàng trăm người đang theo dõi từ xa.

Có mặt tại chương trình, ông Khuất Ngọc Trường, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Ô Chợ Dừa, chia sẻ: "Ca trù đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp của nhân loại từ năm 2009. Phiên livestream hôm nay là một hoạt động rất ý nghĩa, nhằm truyền tải những giá trị của nghệ thuật truyền thống tới khán giả, nhất là tới giới trẻ".

Khả năng đưa nội dung từ một điểm phát tới công chúng rộng hơn cũng là điều ông Trường nhấn mạnh: "Dù ngồi ngay tại địa bàn phường, chúng ta vẫn có thể truyền tải những giá trị này đến người dân trên cả nước, chứ không riêng người dân phường Ô Chợ Dừa. Qua đó, di sản truyền thống của Việt Nam có thể tiếp cận đông đảo khán giả hơn".

Theo ông, livestream nằm trong những hình thức địa phương đang triển khai để ứng dụng công nghệ vào giới thiệu văn hóa, di tích. "Đây chính là một cách để công nghệ đồng hành cùng di sản bên cạnh những giải pháp như số hóa tư liệu, giới thiệu di tích bằng mã QR, xây dựng video, hình ảnh thể hiện những giá trị truyền thống. Những nội dung ấy đều trở thành phương tiện hữu ích trong thời đại công nghệ số", ông Trường nói.

Khép lại phiên phát, MC Khánh Ngọc trở lại với câu chuyện trao truyền: "Có những di sản tồn tại nhờ những mái ngói cổ, những bức hoành phi hoặc những hiện vật đã nhuốm màu thời gian. Nhưng cũng có những di sản cần người trao truyền và cần những thế hệ sẵn sàng tiếp nhận, học hỏi. Ca trù là một di sản như vậy".

Từ sự trao truyền trực tiếp giữa nghệ nhân và người học, MC Khánh Ngọc nhắc đến một phương thức đang giúp câu chuyện ấy đi xa hơn: "Đó là công nghệ số, nơi đưa những loại hình nghệ thuật có lịch sử hàng trăm năm đến gần hơn với đông đảo khán giả trên khắp cả nước".

2. Tại xã Phù Đổng, ngày 15/8, phiên livestream Đền Phù Đổng - Nơi khởi nguồn huyền thoại Đức Thánh Gióng theo chân MC Vũ Thị Thủy khám phá Khu di tích quốc gia đặc biệt đền Phù Đổng. Từ câu chuyện về Thánh Gióng, camera đưa khán giả vào đền Thượng, rồi tiếp tục qua các điểm trong quần thể, nơi những dấu tích lịch sử được giới thiệu ngay trên sóng. Người xem cũng được tìm hiểu hệ thống câu đối gắn với hình tượng Đức Thánh Gióng, trong đó có những câu đối của 2 danh nhân Cao Bá Quát và Nguyễn Du.

Đáng nói, phiên livestream này chính là số đầu tiên của chuyên mục Phù Đổng - Điểm hẹn cuối tuần. Ông Nguyễn Đình Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Phù Đổng, cho biết chuyên mục được địa phương xây dựng trong đợt cao điểm 100 ngày thực hiện các nhiệm vụ chuyển đổi số, phát sóng vào thứ Bảy hằng tuần. Mỗi chương trình lựa chọn những nội dung khác nhau về văn hóa, kinh tế, xã hội để livestream, qua đó giới thiệu đời sống địa phương trên môi trường số.

Ở số đầu tiên, đền Phù Đổng được lựa chọn làm điểm đến, với trọng tâm là những giá trị văn hóa, lịch sử gắn với tiềm năng du lịch. Theo ông Quang, thông qua hình thức trực tuyến, địa phương mong muốn giới thiệu di tích rộng rãi hơn, đồng thời tăng cường kết nối với người dân, du khách, doanh nghiệp và các đối tác. Với Khu di tích quốc gia đặc biệt đền Phù Đổng, xã có định hướng phát huy giá trị di tích và hội Gióng gắn với phát triển du lịch văn hóa, sinh thái và giáo dục di sản.

Điều đáng chú ý là khi phiên livestream tiếp diễn, chính câu hỏi của khán giả còn mở rộng cuộc trò chuyện ra khỏi phạm vi những câu chuyện lịch sử. Sau khi theo camera tham quan ngôi đền, người xem chuyển sang một mối quan tâm thực tế hơn: Nếu muốn trực tiếp đến Phù Đổng thì đi như thế nào?

"Từ Hà Nội sang Phù Đổng có xa không chị? Đi như thế nào cho thuận tiện?" - tài khoản Dương Hồng Liên đặt câu hỏi. Ngay trên sóng, MC cho biết Phù Đổng cách trung tâm Hà Nội khoảng 15 - 17km, thời gian di chuyển khoảng 30 phút tùy điểm xuất phát. Ngoài ô tô, xe máy, người dân có thể lựa chọn tuyến xe buýt số 146 từ Hào Nam tới Phù Đổng.

Từ cách đi, câu hỏi tiếp theo chuyển sang việc sắp xếp một ngày tại điểm đến. Một khán giả hỏi: "Nếu chỉ có 1 ngày ở Phù Đổng thì mình nên đi những đâu để không bị phí thời gian?". MC gợi ý sau khi tham quan đền Phù Đổng, du khách có thể ghé cánh đồng hoa giấy, dành thời gian tại Phù Đổng Green Park hoặc lựa chọn thêm những hoạt động khác trên địa bàn.

Rồi, cuộc trao đổi tiếp tục khi tài khoản Duy Linh hỏi: "Sang Phù Đổng rồi có thể kết hợp đi đâu nữa không?". Qua MC, Ninh Hiệp được gợi ý như một điểm có thể kết hợp trong hành trình. Từ cách di chuyển, thời gian đi lại đến những địa điểm có thể ghé trong ngày, thông tin về một chuyến đi Phù Đổng dần được hình thành từ chính các câu hỏi gửi về khi chương trình đang phát sóng.

Ở đây, tính trực tiếp của công nghệ tạo ra một khác biệt rõ rệt trong phiên livestream. Những câu hỏi xuất hiện ngay trong lúc phát sóng khiến nội dung chuyến tham quan được nối dài thêm bằng các thông tin thực tế về đường đi, thời gian và lịch trình. Người xem vì thế không chỉ theo camera khám phá đền Phù Đổng, mà còn có thể tìm ngay những thông tin cần thiết cho một chuyến đi trực tiếp.

Và như thế, dù lựa chọn những nội dung khác nhau, các phiên livestream tại Bích Câu và Phù Đổng đều cho thấy cách công nghệ số "rút ngắn khoảng cách" giữa các di sản với công chúng của mình. Trong đợt cao điểm 100 ngày chuyển đổi số tại Hà Nội, những cách tiếp cận này cho thấy di sản có thể đến với công chúng bằng mọi hình thức, trong khi những hoạt động tại chỗ vẫn giữ vai trò trung tâm của câu chuyện.

(Còn tiếp)