Thuyền phao Hà Mãn - đỉnh cao kỹ thuật ghép mạn Đông Sơn

Chúng ta đã có điều kiện bắt đầu với lịch sử khảo cổ học tàu thuyền nhờ phát hiện ngẫu nhiên một quan tài chế ra từ nửa con thuyền độc mộc khai quật ở khu mộ táng Đông Sơn ở làng Động Xá (Lương Bằng, Kim Động, Hưng Yên) năm 2004. 

Xem chuyên đề Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất TẠI ĐÂY

Con thuyền đó lại thuộc loại thuyền Đông Sơn có hàng mộng chốt trên mạn - mà niên đại đồ tùy táng trong "quan tài" đó xác nhận tuổi của con thuyền dùng một nửa làm quan tài phải sớm hơn thế kỷ 1 trước Công nguyên.

1. Một thuyền còn nguyên vẹn vớt trên sông Đuống rất giống thuyền Động Xá, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Khảo cổ học Tàu thuyền của Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, đã được định tuổi C14 trực tiếp từ hai mẫu gỗ thuyền, cho biết tuổi cây lim chặt xuống để đẽo thành thuyền là ở thế kỷ 4 trước Công nguyên.

Một thuyền Đông Sơn khác do tôi trực tiếp tổ chức vớt ở vùng Bến Lấu, sông Kinh Thày, Sao Đỏ (tỉnh Hải Dương cũ, nay là Hải Phòng) cũng có các lỗ mộng chốt trên thành mạn, hiện lưu tại Bảo tàng Khảo cổ học Tàu thuyền, có niên đại C14 gối từ thế kỷ 1 trước Công nguyên sang thế kỷ 1 sau Công nguyên…

Như vậy, kỹ thuật dùng thuyền độc mộc làm nền để ghép ván nâng cao mạn thuyền bằng hệ thống mộng chốt trên mạn thuyền là một đặc trưng kỹ thuật phổ biến của Đông Sơn. Niên đại sớm nhất hiện biết là từ thế kỷ 4 trước Công nguyên.

Tôi xin trở lại một chút để nói về kỹ thuật này mà ở các bài trước mới chỉ sơ qua. Trên thế giới, khi nghiên cứu kỹ thuật học nguyên thủy, kỹ thuật ghép ván bằng mộng chốt được gắn với hệ kỹ thuật La Mã cổ đại ở Địa Trung Hải, niên đại khoảng trước sau Công nguyên, 2.000 năm trước.

Để liên kết hai ván gỗ với nhau, người ta khoét ở hai rìa cạnh sẽ ráp vào nhau các lỗ mộng tương ứng. Tùy theo độ lớn của hai mảng ghép mà các lỗ mộng cũng lớn, nhỏ khác nhau. Một "lưỡi" mộng hình chữ nhật làm bằng gỗ có chiều dài, rộng vừa khít với lỗ mộng hai bên sẽ ráp hai phần gỗ muốn liên kết với nhau.

Để không bị tuột ra, người ta khoan hai lỗ ở hai thành mộng xuyên qua cả phần "lưỡi" và dùng hai chốt tròn hãm mộng. Thuật ngữ tiếng Anh dành cho kỹ thuật mộng lưỡi chốt này là "locked mortise and tenon joint".

Hiện nay chúng tôi mới thấy kỹ thuật mộng lưỡi chốt này dùng trong việc nâng ván thuyền. Kể cả hai phao nâng hình thuyền mới phát hiện ở Hà Mãn (Thuận Thành, Bắc Ninh), chúng ta đang có 6 tiêu bản thuyền độc mộc niên đại Đông Sơn có bằng chứng sử dụng kỹ thuật này.

Do độ dày của mạn thuyền độc mộc chỉ dao động trong khoảng 5 - 8 cm nên kích thước và khoảng cách các lỗ mộng khá giống nhau. Bề rộng lỗ mộng chỉ khoảng 10 - 15 mm, dài khoảng 50 mm, sâu khoảng 50 - 60 mm. Đây cũng là kích thước của thanh chốt mộng đóng vào hai bên lỗ mộng.

Ảnh trái: Toàn cảnh hố khai quật thuyền Đông Sơn ở Hà Mãn tháng 3/2025. Ảnh phải: Chi tiết một lòng thuyền với nền đáy là thân thuyền độc mộc hai đầu được ghép “ghế tựa” để nâng độ cao tương ứng với độ cao các ván thuyền được ghép nâng cao ở hai bên mạn

Khoảng cách giữa các lỗ mộng vào khoảng 25 - 30 cm, đảm bảo chính xác giữa mạn thuyền với ván ghép, cũng như giữa ván ghép này với ván ghép tiếp theo. Các đinh gỗ chốt ngang thân các mộng được khoan và đóng vào sau khi các ván ghép đã khít chặt.

Kỹ thuật này cần độ chính xác rất cao khi khoét các lỗ mộng. Chỉ cần lệch ngang, dọc một chút thôi thì các lỗ mộng khác không thể vào khít được. Mỗi ván ghép mà chúng tôi khai quật ở mộ Yên Bắc 2004 cũng như quan sát ở thuyền Hà Mãn 2024 có độ dài khoảng 2 - 2,5 m với 8 - 10 lỗ mộng tương khớp với 8 - 10 lỗ mộng như vậy ở mạn thuyền hoặc ở ván bên kia.

Sơ bộ tính toán, ở một phao thuyền như ở Hà Mãn, tổng chiều dài các ván mạn lên đến 240 m thì cần đến gần 2.000 lỗ mộng như vậy để nâng hai bên mạn cao thêm 1,5 m nữa.

2. Trong điều kiện kỹ thuật mộc Đông Sơn đương thời chủ yếu chỉ bằng công cụ chặt đẽo bằng đồng đúc hay sắt rèn thì việc nâng các mạn thuyền lên cao bằng kỹ thuật chốt hãm gỗ là một công trình sáng tạo đáng ngưỡng mộ. Giáo sư Bellwood vốn là một chuyên gia về thời Hy Lạp - La Mã Địa Trung Hải trước khi tập trung vào thế giới Ấn Độ Dương/Thái Bình Dương đã rất ngỡ ngàng khi người Đông Sơn đã độc lập sử dụng kỹ thuật mộng chốt ở niên đại còn sớm hơn cả Hy Lạp - La Mã.

Hình trái và phải là đặc tả phần đầu có thanh giằng ngang nối hai thân thuyền Hà Mãn với “ghế tựa” được gắn vào đầu thuyền độc mộc và nối với nhau bằng những chốt đinh gỗ lớn

Đối với hai phao thuyền Đông Sơn liên kết mới phát hiện ở Hà Mãn thì hai thuyền độc mộc bên dưới là nền tảng chính của công trình. Đó là hai thân cây rất lớn, chiều dài khoảng 12 m, rộng trên 90 cm, đẽo rỗng lòng, vách thuyền dày 8 cm, có các thanh chắn nống rộng hai bên thân thuyền.

Vì chủ đích làm hai phao nâng nên phần thân độc mộc bên dưới không phân rõ ràng thành đầu và đuôi như các thuyền độc mộc thông thường khác. Để làm chỗ tựa cho 8 hàng ván dự kiến sẽ táp nâng, thợ cả đã chế sẵn 4 khối táp hai đầu như hình chiếc ghế tựa khổng lồ.

"Bàn ngồi" của mỗi "ghế tựa" đóng thẳng vào mỗi đầu độc mộc bằng bốn chốt đinh gỗ lớn để phần "lưng tựa" ngửa vươn cao ra hai đầu, chuẩn bị đón đỡ các ván mạn nâng cao. Bộ "long cốt" hay "ván bản" của con thuyền đã hoàn thành. Tiếp theo là việc tạo lỗ mộng và các thanh ngang chắn khoang để từng bước nâng hai bên ván mạn lên.

Chúng ta sẽ tiếp tục với kỳ công Đông Sơn này trong bài tiếp sau để cùng tự hào rằng tổ tiên chúng ta hàng ngàn năm trước đã có thể tạo ra những khoang thuyền lớn và tinh tế hàng đầu thế giới.

(Còn tiếp)