Chữ và nghĩa: Bác sĩ thì không nên… vẽ?

Chuyện là anh chàng A thời còn đi học có năng khiếu vẽ rất đẹp, vài lần được giải thưởng của nhà trường, do đó bạn bè thường gọi đùa là họa sĩ. Thế nhưng lên đại học, anh ta lại theo ngành y khoa và sau khi ra trường được làm việc đúng với chuyên môn. Tất nhiên trong quan hệ xã hội, mọi người gọi anh A là bác sĩ, nhưng bạn bè cũ vẫn gọi thân tình gọi là họa sĩ.

Xem chuyên đề Chữ và nghĩa TẠI ĐÂY

Cách gọi thế này "bình thường như cân đường, hộp sữa", không gì phải lăn tăn. Thế nhưng vì sao khi nghe bạn bè gọi mình là "giỏi vẽ" thì vị bác sĩ "mát tay" này lại nổi giận và tuyên bố sẽ "cạch mặt" những ai… "tái phạm"? Lý do mà anh ta nêu ra như sau: "Mình quả thực không biết vẽ, hơn nữa nghề bác sĩ lại không được vẽ vời"!

Nghe có lọt lỗ tai không? Vô lý đùng đùng phải không nào!

Không đâu. Có lý đấy. Ta hãy quan sát từ "vẽ" trong đối thoại lúc cả nhà cùng ngồi ăn, ông bố hỏi: "Út, chuyện tổ chức đám cưới của con thế nào rồi?". Cậu con trai ngần ngừ một lát rồi thưa: "Dạ, bên đàng gái vẽ khiếp". À, bố mẹ của người vợ sắp cưới là họa sĩ chăng? Họ hào hứng với cuộc hôn nhân này nên ngày đêm tranh thủ vẽ tranh đặng trang hoàng trong lễ cưới hả? Không đâu. Vẽ ở đây là bày đặt ra thêm nhiều thứ không cần thiết, chỉ gây phiền toái. Vẽ thêm, rách việc, tốn kém lắm.

Vẽ hiểu theo nghĩa này "vẽ chuyện", thí dụ trong tiểu thuyết Giông tố, lúc động phòng của Thị Mịch với Nghị Hách, nhà văn Vũ Trọng Phụng viết:

" - Ấy chết! Thế không tế tơ hồng hay sao?

Lão nghị trố mắt, hỏi:

- Cái gì?

- Bẩm, tế tơ hồng.

- Tế tơ hồng ấy à?... Ôi chà! Vẽ! Cô dâu về nhà chồng bụng đã to bằng cái thúng, lại còn vẽ tế với lễ! Mày cũng lắm chuyện lắm".

Với từ vẽ, ta có thể thấy nó xuất hiện trong nhiều câu cửa miệng như "Vẽ cọp giống chó"; "Vẽ hùm thêm cánh"; "Vẽ rắn thêm chân"; "Vẽ mây nẩy trăng"; "Vẽ rắn nên giun"; "Vẽ nhọ bôi hề"… Không chỉ nói về động tác vẽ, mà còn sử dụng để hiểu theo nghĩa bóng, chẳng hạn, một người bực bội: "Vẽ mày vẽ mặt cho cậu là một tay tôi, thế mà nay cậu ăn cháo đá bát à?".

Vẽ ở đây không phải trang điểm, dậm phấn tô son trên gương mặt, kẽ lông mày cho ai đó, mà bằng quyền lực, vị trí, tài chánh nọ kia đã làm cho ai đó nên danh phận, có tăm có tiếng. Nói cách khác, ai đó đã được người này nâng đỡ, cân nhắc từ vị trí này sang vị trí khác, ngon hơn, dù tài cáng không có gì.

Còn về câu chuyện của bác sĩ A, ta thấy anh ta hoàn toàn có lý khi cho rằng đã "lương y như từ mẫu" thì không thể "vẽ vời" đối với người bệnh. Tất nhiên từ vẽ còn nhiều nghĩa khác nữa.