Kiến tạo hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên số (kỳ 3 & hết): Kết nối nguồn lực, hình thành hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật mở

Chuyển đổi số mở ra khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác các nguồn lực văn hóa, nghệ thuật phục vụ giáo dục và sáng tạo. Tuy nhiên, việc số hóa di sản, xây dựng học liệu và ứng dụng công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi gắn với cơ chế quản trị, sử dụng và phát triển nguồn lực phù hợp.

Trong bối cảnh đó, xây dựng hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật mở đòi hỏi sự liên kết giữa nhà trường, thiết chế văn hóa, nghệ nhân, nghệ sĩ và các chủ thể sáng tạo. Đây là điều kiện để mở rộng môi trường học tập, phát huy giá trị di sản và nâng cao chất lượng đào tạo nghệ thuật trong kỷ nguyên số.

Đưa di sản trở thành nguồn học liệu và sáng tạo

Di sản văn hóa nghệ thuật Việt Nam chứa đựng nguồn tri thức phong phú về lịch sử, thẩm mỹ, kỹ thuật và kinh nghiệm sáng tạo được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đây là nguồn lực quan trọng đối với giáo dục nghệ thuật, đặc biệt trong việc hình thành nền tảng văn hóa, năng lực cảm thụ và bản sắc sáng tạo của người học. Tuy nhiên, việc chuyển hóa những giá trị này thành nguồn học liệu có thể sử dụng trong đào tạo vẫn đặt ra nhiều vấn đề.

Công nghệ số tạo điều kiện ghi lại, lưu trữ và phổ biến các tư liệu về tác phẩm, nghệ nhân, nghệ sĩ và hoạt động biểu diễn. Song, khả năng lưu trữ và tiếp cận không đồng nghĩa với việc những tư liệu đó đã trở thành tri thức có giá trị giáo dục. Điều quan trọng là cách tổ chức, chú giải và kết nối dữ liệu với hoạt động học tập, thực hành nghệ thuật.

Phân tích 2 loại hình cải lương Nam Bộ và chèo Bắc Bộ, GS-TS Lê Hồng Lý (Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam) và TS Phạm Lan Hương (Trường Đại học Văn hóa TP.HCM) đặt vấn đề chuyển di sản từ đối tượng lưu giữ thành nguồn lực phục vụ giáo dục và sáng tạo.

Theo đó, nghệ thuật truyền thống không chỉ tồn tại trong kịch bản hoặc bản ghi biểu diễn, mà còn bao gồm hệ thống làn điệu, kỹ thuật ca diễn, ngôn ngữ sân khấu, kinh nghiệm của nghệ nhân và những tri thức văn hóa gắn với cộng đồng thực hành.

Đáng nói, việc đưa video biểu diễn lên mạng mới chỉ chuyển đổi vật mang tin sang dạng số. Tư liệu chỉ thực sự phát huy giá trị giáo dục khi được bổ sung thông tin về nguồn gốc, chủ thể thực hành, bối cảnh văn hóa và đặc điểm nghệ thuật, đồng thời gắn với nội dung đào tạo.

Chẳng hạn, một trích đoạn chèo khi được chú giải có thể giúp sinh viên nhận diện làn điệu, quan sát kỹ thuật diễn xuất ước lệ và tìm hiểu cấu trúc nhân vật. Tương tự, bản ghi cải lương có thông tin về bài bản, vọng cổ, phương thức ca diễn và phong cách nghệ sĩ có thể phục vụ nhiều hoạt động phân tích, so sánh và thực hành. Khi đó, tư liệu được tổ chức thành những nguồn học liệu có khả năng khai thác cho các mục tiêu khác nhau.

Đáng chú ý, GS-TS Lê Hồng Lý và cộng sự nhấn mạnh sự kết hợp giữa tri thức được số hóa với tri thức sống của nghệ nhân, nghệ sĩ. Nền tảng số cho phép người học nghe lại một câu hát, quan sát nhiều lần một động tác và đối chiếu các cách thể hiện. Tuy nhiên, những kỹ năng liên quan đến giọng hát, thần thái, nhịp điệu và kinh nghiệm biểu diễn vẫn cần được truyền dạy thông qua tương tác trực tiếp. Công nghệ vì thế đóng vai trò kết nối, mở rộng môi trường tiếp nhận và thực hành, thay vì thay thế chủ thể truyền dạy.

Từ đây, nhóm chuyên gia đề xuất chuyển trọng tâm từ mô hình "bảo tồn - lưu trữ - phổ biến" sang "bảo tồn - số hóa - tổ chức tri thức - truyền dạy - thực hành - sáng tạo - phát huy giá trị". Trong mô hình này, nền tảng số không thay thế nghệ nhân, người thầy hay không gian thực hành truyền thống, mà đóng vai trò hạ tầng kết nối, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và hỗ trợ đổi mới giáo dục nghệ thuật trong kỷ nguyên số.

Ở góc độ quản trị nguồn lực, việc số hóa di sản còn đặt ra yêu cầu nhận diện và sử dụng dữ liệu như những tài sản văn hóa có giá trị. Nếu chỉ dừng ở việc tạo lập các kho hình ảnh, âm thanh, video hoặc mô hình số, nguồn dữ liệu có thể gia tăng về số lượng nhưng vẫn khó sử dụng lâu dài, thiếu khả năng liên thông và tiềm ẩn những vấn đề về quyền khai thác.

PGS-TS Lê Thị Lệ (Trường Đại học Thủ Dầu Một) cho rằng, quá trình số hóa cần gắn với việc xác định nguồn gốc, lịch sử hình thành, chủ thể có quyền và những điều kiện sử dụng tài sản.

Theo chuyên gia, một bản ghi biểu diễn hay tư liệu nghệ thuật chỉ có thể được quản trị và khai thác hiệu quả khi được nhận diện, mô tả đầy đủ, kiểm chứng thông tin và làm rõ quyền sử dụng. Đây là cơ sở để tài nguyên văn hóa số được chuyển hóa thành học liệu, sản phẩm sáng tạo và những dịch vụ có giá trị gia tăng.

Từ cách tiếp cận này, PGS-TS Lê Thị Lệ đề xuất "Mô hình quản trị tích hợp tài sản văn hóa số" (IDCAG), kết nối quá trình số hóa, quản lý quyền, tạo giá trị giáo dục, khai thác giá trị kinh tế và chia sẻ lợi ích. Điểm đáng chú ý là giáo dục được xem như một bộ phận trực tiếp tạo thêm giá trị cho tài sản văn hóa, chứ không đơn thuần sử dụng những dữ liệu đã được hình thành.

Theo đó, khi đưa tài sản văn hóa số vào giáo dục, người học có thể tiếp cận, tìm hiểu và thực hành trên cơ sở những nguồn tư liệu có xuất xứ rõ ràng. Quá trình học tập, nghiên cứu và sáng tạo tiếp tục hình thành sản phẩm, tri thức mới, bổ sung vào nguồn tài nguyên ban đầu. Nhờ đó, giá trị của di sản được mở rộng thông qua hoạt động giáo dục, không chỉ thông qua việc phổ biến tư liệu.

Đối với khả năng tạo giá trị kinh tế, PGS-TS Lê Thị Lệ nhấn mạnh, khai thác giá trị dữ liệu không được hiểu đơn giản là "bán dữ liệu". Theo đó, dữ liệu văn hóa có thể được phát triển thành học liệu chuyên đề, khóa học, sản phẩm sáng tạo, nội dung tương tác hoặc trải nghiệm văn hóa số. Những hình thức khai thác này phải tuân thủ quyền sử dụng, bảo đảm tính toàn vẹn văn hóa và xác định trách nhiệm của các bên liên quan.

Một yêu cầu quan trọng khác là cơ chế chia sẻ lợi ích. Khi nhà trường, nghệ nhân, cộng đồng và doanh nghiệp cùng tham gia tạo lập, khai thác tài sản văn hóa số, quyền lợi và đóng góp của từng chủ thể cần được xác định rõ. Giá trị được hình thành có thể tiếp tục phục vụ số hóa, bảo tồn, đào tạo và phát triển nguồn học liệu, tạo điều kiện duy trì quá trình khai thác lâu dài.

Để bảo đảm sự cân bằng giữa mở rộng tiếp cận và bảo vệ quyền, PGS-TS Lê Thị Lệ đề xuất nguyên tắc "mở có kiểm soát". Theo đó, không phải mọi dữ liệu sau khi số hóa đều được tự do khai thác hoặc thương mại hóa. Phạm vi tiếp cận và tái sử dụng cần phù hợp với tính chất tư liệu, sự đồng thuận của chủ thể văn hóa và mục đích sử dụng.

Rõ ràng, phát triển học liệu nghệ thuật số không thể tách rời công tác quản trị dữ liệu và bảo đảm quyền lợi của những người nắm giữ, sáng tạo các giá trị văn hóa. Khi các điều kiện này được xác lập, di sản mới có cơ sở trở thành nguồn lực được chia sẻ, sử dụng và tiếp tục phát triển trong môi trường giáo dục nghệ thuật.

Liên kết đào tạo với hệ sinh thái sáng tạo

Hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật được hình thành trên cơ sở kết nối những chủ thể có chức năng và nguồn lực khác nhau. Nhà trường có chương trình, đội ngũ giảng viên và phương pháp giáo dục; thiết chế văn hóa lưu giữ tác phẩm, hiện vật và tư liệu; nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng nắm giữ tri thức, kinh nghiệm thực hành. Sự kết nối giữa các chủ thể này có khả năng mở rộng hoạt động đào tạo ra ngoài phạm vi lớp học và cơ sở giáo dục.

Tuy nhiên, liên kết chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với mục tiêu đào tạo, cơ chế phối hợp và trách nhiệm cụ thể. Việc cung cấp tư liệu, tổ chức tham quan hay giao lưu với nghệ nhân chưa đủ tạo thành một quá trình giáo dục có chất lượng nếu thiếu nội dung học tập, hướng dẫn thực hành và phương thức đánh giá phù hợp.

Trong cách tiếp cận này, ông Vũ Minh Đạo (Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội) và bà Phạm Thị Phương Liên (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) nhấn mạnh, cần phân biệt tư liệu số với học liệu số. Một video ghi lại hoạt động của nghệ nhân có thể trở thành học liệu khi được lựa chọn theo mục tiêu bài học, có thông tin bối cảnh, câu hỏi quan sát và nhiệm vụ thực hành đi kèm.

Từ đó, nhóm chuyên gia đề xuất mô hình kết nối nhà trường, thiết chế văn hóa và cộng đồng thông qua học liệu số, lấy người học làm trung tâm. Trong mô hình này, giáo viên xác định yêu cầu học tập và tổ chức hoạt động; cán bộ văn hóa kiểm tra nguồn tư liệu; nghệ nhân giới thiệu kỹ thuật, giải thích ý nghĩa và hướng dẫn thực hành. Kết quả học tập được sử dụng để các bên điều chỉnh nội dung, hoàn thiện học liệu và duy trì sự phối hợp.

Các chuyên gia cũng lưu ý hiệu quả giáo dục cần được xem xét qua kết quả học tập và khả năng duy trì hoạt động, thay vì chỉ dựa vào lượt truy cập tư liệu hoặc số buổi tổ chức. Mô hình này hiện mới là đề xuất, cần được thử nghiệm và đánh giá trước khi áp dụng rộng rãi.

Ở phạm vi rộng hơn, việc xây dựng hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật đòi hỏi cơ chế phối hợp và chia sẻ nguồn lực giữa các cơ sở đào tạo, thiết chế văn hóa, nghệ sĩ, nghệ nhân, doanh nghiệp sáng tạo và cơ quan quản lý. Trong đó, học liệu, dữ liệu di sản, kết quả nghiên cứu và sản phẩm sáng tạo cần được kết nối, khai thác hiệu quả.

PGS-TS Đào Đăng Phượng (Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương) nhấn mạnh, không một cơ sở đào tạo nào có thể tự giải quyết toàn bộ những yêu cầu đặt ra trong quá trình chuyển đổi số. Việc xây dựng kho học liệu số, cơ sở dữ liệu di sản đáng tin cậy, quy định chung về sử dụng AI và tạo đầu ra cho sản phẩm sinh viên đều đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể.

Đó là các trường, giảng viên, người học, nghệ sĩ và nghệ nhân; là cơ quan quản lý nhà nước; là nhà hát, bảo tàng, doanh nghiệp thiết kế, thời trang, nội dung số; là cộng đồng đang nắm giữ di sản và các đối tác quốc tế. Giữa họ là chương trình đào tạo, học liệu, hạ tầng số, dữ liệu, đội ngũ và tài chính, được nối với nhau bằng chính sách, chuẩn chất lượng, quy định về sở hữu trí tuệ và các hình thức hợp tác.

Theo ông, hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật phát huy hiệu quả khi các chủ thể và nguồn lực ấy được kết nối, hỗ trợ lẫn nhau. Điều này thể hiện ở yêu cầu chia sẻ học liệu giữa các trường, đưa tri thức của nghệ nhân vào giảng dạy, kết nối sản phẩm sinh viên với công chúng và thị trường, đồng thời sử dụng kết quả nghiên cứu để đổi mới chương trình đào tạo.

Đặt trong tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc hình thành hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật mở cần gắn với đổi mới phương thức tổ chức, phát triển nguồn nhân lực và khai thác hiệu quả các nguồn lực số. Trong đó, công nghệ giữ vai trò hỗ trợ kết nối, còn chất lượng đào tạo và khả năng sáng tạo là mục tiêu hướng tới.

Như thế, xây dựng hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật mở đòi hỏi sự kết nối thực chất giữa nguồn lực văn hóa, hoạt động đào tạo và các chủ thể sáng tạo. Khi tri thức được chia sẻ, kết quả chuyên môn được tiếp tục khai thác và các bên cùng tham gia phát triển giá trị, chuyển đổi số mới có thể trở thành động lực nâng cao chất lượng giáo dục nghệ thuật Việt Nam.