Góc nhìn 365: Chờ "đánh thức" Cổ Loa bằng công nghệ số

Thông tin về việc Khu di tích Cổ Loa vừa xuất hiện trong Danh sách dự kiến đề cử Di sản thế giới do UNESCO công bố đã thu hút sự quan tâm của dư luận. Dù mới là bước khởi đầu của một lộ trình dài, đây vẫn là cột mốc quan trọng để Việt Nam tiếp tục nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện hồ sơ đề cử quần thể này trong những năm tới.

Thời gian qua, việc nhận diện, bảo tồn và phát huy giá trị Cổ Loa cũng được giới chuyên môn tập trung thảo luận, đặc biệt là tại hội thảo "Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa" tổ chức gần đây. Theo phân tích tại hội thảo, với một quần thể di sản rộng lớn, gồm hệ thống thành lũy, hào nước, di chỉ khảo cổ và không gian cư trú cổ, việc ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là hướng tiếp cận cần được ưu tiên để tiếp tục nghiên cứu và phát huy giá trị của di sản.

Thống kê cho thấy, tại Cổ Loa, một lượng lớn hiện vật và không gian di tích đã được số hóa, phục vụ nghiên cứu, trưng bày và giáo dục. Theo kế hoạch, các điểm di tích cũng sẽ tiếp tục được số hóa 3D và gắn mã QR thuyết minh đa ngôn ngữ. Xa hơn, theo giới chuyên môn, những công nghệ như quét 3D, hệ thống thông tin địa lý (GIS) và cơ sở dữ liệu tích hợp cũng có thể hỗ trợ ghi nhận hiện trạng, quản lý và đối chiếu các lớp thông tin về thành lũy, di chỉ khảo cổ trên bản đồ, tạo nguồn tư liệu phục vụ bảo tồn lâu dài.

Đáng nói, cùng với những dấu tích vật chất hiện có, Cổ Loa còn lưu giữ nhiều phong tục, sinh hoạt văn hóa dân gian - mà điển hình là tục hát ống được TS Nguyễn Thị Hoài Phương (Đại học Quốc gia Hà Nội) giới thiệu tại hội thảo. Theo đó, với những ống tre, nứa nối bằng dây, các nhóm nam nữ tại Cổ Loa xưa có thể hát giao duyên, đối đáp từ xa. Lời hát thường theo thể lục bát, mang tính ứng khẩu, thể hiện sự nhanh trí, khéo léo của người tham gia.

Từ hình thức diễn xướng này, TS Nguyễn Thị Hoài Phương đã đề xuất ghi âm, ghi hình các bài hát cổ, cách hát và những hiểu biết của người am hiểu để lưu giữ, truyền dạy; đồng thời xây dựng video ngắn trên nền tảng số, kết hợp mã QR tại điểm tham quan để du khách tìm hiểu về tục hát ống. Việc tư liệu hóa cần ghi nhận cả lời ca, âm thanh, dụng cụ và hình thức diễn xướng, bên cạnh duy trì người thực hành và không gian sinh hoạt truyền thống.

Hoặc, với hoạt động lễ hội, TS Nguyễn Thị Hoài Phương còn gợi ý phát triển mã QR đa ngôn ngữ giới thiệu quy trình rước kiệu, tục kết chạ và những sản vật như xôi Mật, bỏng Chủ; ứng dụng thực tế ảo để tái hiện không gian thành Cổ Loa xưa và giới thiệu các huyền thoại Nỏ thần, thần Kim Quy. Những nội dung này có thể giúp người tham dự hiểu rõ hơn các nghi thức, phong tục và lịch sử địa phương.

Thực tế, tại Lễ hội Cổ Loa đầu năm 2026, xã Đông Anh đã thử nghiệm mô hình Không gian di tích - lễ hội truyền thống số: Ngay tại khu vực trung tâm lễ hội, người tham dự có thể quét mã QR tìm hiểu di tích, cổ vật, xem hình ảnh hiện vật qua hologram 3D hoặc sử dụng kính thực tế ảo để khám phá không gian Cổ Loa. Công nghệ được đưa vào không gian lễ hội, bổ sung những hình thức tìm hiểu di sản bên cạnh các hoạt động truyền thống.

Những kết quả số hóa và thử nghiệm công nghệ tại Cổ Loa là các bước đi phù hợp với định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Và dù hành trình xây dựng hồ sơ đề cử Di sản thế giới của Cổ Loa sẽ còn là một chặng đường dài, việc phát huy giá trị di sản này vẫn có thể được thúc đẩy ngay ở hiện tại, trên cơ sở áp dụng công nghệ và chuyển đổi số để tiếp cận công chúng bằng những hình thức phù hợp với đời sống hôm nay.