Đại hội Thể thao toàn quốc lần X-2026: So nội lực, đo khác biệt

Cùng 1 thành phố, cách nhau chưa đầy 1 tháng, 2 giải bóng chuyền mang chữ "quốc gia" lần lượt diễn ra. Vòng 2 nội dung nam của giải VĐQG đang diễn ra ở TP.HCM, và vào cuối tháng 11, nội dung bóng chuyền trong nhà của Đại hội thể thao toàn quốc (Đại hội) sẽ khởi tranh cũng ở TP.HCM. Đó không phải là sự trùng lặp…

Năm nay, giải VĐQG bóng chuyền có gắn thêm dòng chữ "các CLB" trong tên gọi, ấy là để phân biệt với cuộc tranh tài cũng có tính chất toàn quốc của Đại hội, và chính sự việc này cũng phản ảnh bản chất khác biệt giữa 2 sân chơi.

Giải vô địch quốc gia là đấu trường của các CLB: Đội bóng có nhà tài trợ, có đội ngũ huấn luyện, có ngoại binh và những cầu thủ không gắn liền với địa phương. Mặc dù vẫn mang tên và đại diện cho địa phương, nhưng về bản chất, CLB đó không phản ảnh một câu chuyện khác của đời sống thể thao tỉnh thành, chưa chắc liên quan đến nội lực.

Đại hội thì khác. Đơn vị tranh tài là địa phương, là ngành. Điều được đem ra cân đo không chỉ là một đội bóng, mà là cả một nền tảng: Nguồn tuyển chọn, hệ thống đào tạo trẻ, mạng lưới huấn luyện, cơ sở vật chất. Một bên là đời sống thể thao chuyên nghiệp, một bên là "Olympic quốc gia" của hệ thống tỉnh, thành.

Vì vậy, CLB mạnh chưa chắc là địa phương mạnh ở môn thi thể thao đó. Một tỉnh có CLB bóng chuyền vô địch quốc gia vẫn có thể đứng cuối ở nội dung bóng chuyền của đại hội. Nhưng ở chiều ngược lại, nếu địa phương/ngành đó vô địch môn bóng chuyền Đại hội là đã chứng minh đây là địa phương có tiềm năng về nhân lực và đào tạo.

Ví dụ đơn giản: TP.HCM có thể đứng đầu Đại hội về vị trí toàn đoàn nhưng chưa chắc có đội bóng đá chất lượng, khi mà hệ thống đào tạo không hoạt động hiệu quả, hoặc đặc thù của thành phố khó phát triển nhân lực cho bóng đá. Đó chính là khác biệt đến từ nội lực.

Trên thực tế, trước khi Đại hội chính thức diễn ra tại TP.HCM, các địa phương cũng đã tiến hành đại hội thể thao cấp tỉnh và con số trung bình cũng chỉ từ 15-25 môn thể thao. Con số này chỉ vừa vặn các môn mang tính phổ phát cao như bóng đá, bóng chuyền, điền kinh, võ thuật, cầu lông…

Điều này cho thấy, các địa phương cũng không có các thế mạnh đặc biệt nào. Nghĩa là số môn chung thì nhiều, số mang tính đặc thù thì lại ít. Mà ở các môn chung, lợi thế lại luôn thuộc về những trung tâm thể thao hàng đầu, có số lượng tuyển thủ quốc gia đông đảo.

Phân tích như vậy để thấy, nếu không có tư duy mới mẻ trong cách đánh giá, thì Đại hội sẽ mất đi ý nghĩa thực chất. Khi mà số môn thi đấu của Đại hội có khoảng cách lớn với số môn thi đấu ở cấp địa phương, thì không thể nói là Đại hội đang thực hiện việc "tổng kết" sự phát triển của nền thể thao quốc gia. Thay vào đó, cần đề cao yếu tố nội lực, sự khác biệt ở các kỳ Đại hội để giúp cho công tác quy hoạch, định hướng đi vào thực chất hơn.

Nói cách khác, cần dùng chung hệ quy chiếu như cách thể thao Việt Nam dự Asiad hay Olympic. Cấp độ có thể khác nhưng sự vận hành phải theo tiêu chuẩn chung. Thể thao Việt Nam dự các đấu trường lớn ấy không bằng cách đi khắp mọi nội dung, mà dựa vào những thế mạnh đã được xác lập, như bắn súng, cử tạ, đấu kiếm, vật, các môn võ. Chọn mũi nhọn không phải là bỏ rơi phần còn lại, mà là cách duy nhất để nguồn lực hữu hạn tạo ra kết quả.

Như đã thấy, thực tế là chính các địa phương cũng không thể phủ rộng tất cả các môn thi đấu của Đại hội toàn quốc. Vậy thì việc tinh gọn, chọn lựa môn thế mạnh, đầu tư chiều sâu cần nên được khuyến khích. Khi đó, cuộc đua tranh tại Đại hội toàn quốc chính là việc so đọ nội lực, tìm kiếm sự khác biệt về khâu đầu tư, con người hơn là cố gắng tham gia đủ để thể hiện tính phong trào.

Đại hội thể thao toàn quốc tiêu tốn đáng kể về nhân tài, vật lực và công trình. Với khoảng 12.000 cán bộ, HLV, VĐV, 2.000 trọng tài và hàng trăm nghìn lượt khách dự kiến, quy mô ấy chỉ đáng giá nếu để lại nhiều hơn một danh sách người thắng. Nó phải để lại bản đồ năng lực quốc gia, đủ rõ để các tỉnh, thành quyết định bỏ gì, giữ gì, đầu tư vào đâu cho chu kỳ 4 năm tiếp theo.

Nếu không, chúng ta sẽ lặp lại điều đã thấy trong bóng chuyền: Hai giải "quốc gia" chồng lên nhau mà không ai trả lời được chúng khác nhau ở đâu và bổ sung cho nhau ra sao. Lãng phí lớn nhất của một Đại hội không nằm ở sân bãi, mà ở những dữ liệu quý giá nếu bị bỏ quên sau lễ bế mạc.