Góc nhìn 365: Khi cổ vật được trao gửi

Đầu tuần trước, UBND tỉnh Quảng Ngãi vừa tặng bằng khen và hơn 3,5 triệu đồng tiền thưởng cho ông Dương Đình Lục, 65 tuổi, ở xã Vạn Tường sau khi ông giao nộp tượng thần khỉ Hanuman do mình tình cờ phát hiện dưới đáy biển. 

Xa hơn, vài ngày trước đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã có quyết định thưởng gần 93 triệu đồng cho ông Lục vì thành tích này.

Đáng chú ý, sau khi được ông Lục bàn giao vào cuối năm 2025, bức tượng Hanuman đã được UBND tỉnh Quảng Ngãi xác lập quyền sở hữu toàn dân và giao bảo tàng tỉnh tiếp nhận, bảo quản.

Như thế, 2 quyết định khen thưởng liên tiếp này gắn cùng một câu chuyện có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn: Từ phát hiện tình cờ của người dân, một cổ vật quý đã được đưa vào hệ thống bảo tàng Nhà nước để tiếp tục được gìn giữ, nghiên cứu và phục vụ cộng đồng.

***

Xa hơn, trường hợp của ông Lục cũng cho thấy một thực tế dễ gặp trong công tác bảo vệ di sản: Cổ vật không phải lúc nào cũng được tìm thấy trong các cuộc khai quật bởi những người có chuyên môn. Chúng có thể được người dân tình cờ phát hiện khi đào đất, làm nhà, đánh bắt trên biển hoặc trong những sinh hoạt thường ngày. Bởi vậy, từ khi một hiện vật quý được tìm thấy cho tới lúc được đưa về nơi bảo tồn, người dân nhiều khi chính là chủ thể đầu tiên trực tiếp tham gia gìn giữ.

Thực tế ấy cũng khiến cách ứng xử ban đầu với cổ vật trong trường hợp này trở nên rất quan trọng. Ở thời điểm phát hiện, một hiện vật có thể chưa được nhận diện đầy đủ về niên đại, nguồn gốc và giá trị, nhưng việc được xử lý ban đầu lại ảnh hưởng lớn đến số phận về sau của nó.

Và theo nghĩa này, gìn giữ di sản không chỉ gắn cùng những hoạt động chuyên môn của giới nghiên cứu, mà cần bắt đầu từ chính nhận thức của người dân trong việc tránh làm hư hại, bảo vệ hiện vật và kịp thời thông báo tới cơ quan chuyên môn để xác định các phương án bảo tồn theo quy định.

Tuy nhiên, bảo vệ di sản không thể chỉ trông vào sự tự giác của mỗi cá nhân, khi người tình cờ bắt gặp một hiện vật lạ không phải lúc nào cũng có kiến thức để biết mình vừa tìm thấy gì, cần thông báo ở đâu hay xử lý thế nào. Bởi thế, cùng với nâng cao nhận thức cộng đồng, cần có sự hướng dẫn kịp thời của cơ quan chức năng, với quy trình tiếp nhận rõ ràng và cơ chế ghi nhận phù hợp cho người giao nộp hiện vật.

Câu chuyện ở Quảng Ngãi là một ví dụ khá rõ về sự kết nối cần thiết này: người dân giao nộp, cơ quan chức năng tiếp nhận, xác lập quyền sở hữu toàn dân và đưa hiện vật về bảo tàng; người có hành động tích cực cũng được ghi nhận bằng khoản thưởng theo quy định hiện hành.

Và vượt khỏi trường hợp của ông Lục, Cách xử lý ấy còn có ý nghĩa khuyến khích tinh thần trách nhiệm trong cộng đồng, khi những hành động tích cực được tạo điều kiện thực hiện và ghi nhận xứng đáng. Rộng hơn, mọi chính sách về di sản sẽ thực sự đi vào đời sống khi người dân biết cách bảo vệ những hiện vật được phát hiện, sẵn sàng giao nộp cho Nhà nước - và quan trọng nhất, có niềm tin rằng những gì mình trao gửi sẽ được gìn giữ, phát huy vì lợi ích chung.