NSƯT Sĩ Tiến - Đạo diễn vở kịch Quân khu Nam Đồng: 'Hà Nội không chỉ là nơi chúng ta sống. Hà Nội là nơi chúng ta đã sống cùng nhau!'

Với NSƯT Sĩ Tiến, kể lại ký ức không phải để hoài niệm, mà để ký ức đối thoại với hiện tại. Bởi phía sau một khu tập thể của ngày hôm qua vẫn có thể là câu chuyện của những khu chung cư hôm nay. Và sau màn nhung, điều anh muốn giữ lại chính là: Hà Nội không chỉ là nơi chúng ta sống, mà là nơi chúng ta đã sống cùng nhau.

Vở kịch "Quân khu Nam Đồng", NSƯT - đạo diễn Nguyễn Sĩ Tiến đã đưa người xem trở về với một khu tập thể Hà Nội những năm kháng chiến chống Mỹ, để lật giở những lớp ký ức đã làm nên một Hà Nội rất riêng - nơi có những đứa trẻ lớn lên, những người mẹ chờ chồng và những gia đình cùng nhau đi qua thời cuộc. 

"Điều tôi quan tâm nhất khi dàn dựng Quân khu Nam Đồng là làm sao giữ được sự chân thực của ký ức"

* Từ một tác phẩm văn học đã được nhiều độc giả yêu mến, điều gì ở "Quân khu Nam Đồng" khiến anh muốn đưa câu chuyện này lên sân khấu?

- Tôi đã được đọc cuốn Quân khu Nam Đồng ngay từ năm 2016 khi vừa được xuất bản. Điều cuốn hút tôi trước hết là một đời sống Hà Nội những năm 70 hiện lên rất đặc biệt: vừa dữ dội bởi chiến tranh, vừa hồn nhiên, nghịch ngợm và đầy sức sống. Hà Nội ở đây nằm trong một khu gia binh, trong những căn phòng tập thể, trong sân chơi của lũ trẻ, trong những người mẹ có chồng ở chiến trường, trong cách hàng xóm sống với nhau.

Điều tôi quan tâm nhất khi dàn dựng Quân khu Nam Đồng là làm sao giữ được sự chân thực của ký ức. Đây không phải là một câu chuyện lịch sử theo nghĩa thông thường, mà là câu chuyện về một thế hệ con người đã trưởng thành trong những năm tháng đặc biệt của đất nước. 

Điều hấp dẫn nhất của tác phẩm không nằm ở các sự kiện mà nằm ở những con người rất trẻ, rất đời thường với những niềm vui, nỗi buồn, tình bạn, tình yêu và những lựa chọn của mình, khi cha, anh họ đang ở ngoài mặt trận.

Tôi lớn lên sau thế hệ các anh khoảng 1 thập niên và cũng từng xuống hầm trú ẩn, cũng đi sơ tán, cũng từng nhìn thấy phi công Mỹ nhảy dù trên bầu trời Hà nội, cũng từng được bố chở xe đạp qua những khu phố bị trúng bom B52, cũng nghe loa ngoài phố thông báo về tin chiến thắng năm 1975. Đọc Quân khu Nam Đồng, những ký ức ấy dội về rất tự nhiên. 

Điều quan trọng nữa bởi chính nơi tôi đang làm việc lại là một nhà hát dành cho thanh thiếu nhi, việc lựa chọn tác phẩm cũng là một phần trong phân khúc khán giả của nhà hát. Và không thể không kể đến sự yêu mến của hai người anh là nhà Văn Bình Ca và nhà văn Phạm Ngọc Tiến. 

Chính các anh bằng nhiều cách khác khau đã trao cho Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam một cơ hội đưa các nhân vật của mình lên sân khấu để gặp khán giả: những người trẻ hôm nay có thể nhìn thấy tuổi trẻ của một thế hệ khác, nhưng vẫn nhận ra những tình cảm rất gần với mình và nhà hát không chỉ là nơi biểu diễn nghệ thuật, mà còn là không gian đối thoại với thế hệ tương lai - nơi sân khấu góp phần bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng lý tưởng sống và truyền cảm hứng cho lớp trẻ.

* Nam Đồng trong cuốn sách là một không gian rất cụ thể của Hà Nội những năm 1974 - 1975. Khi chuyển sang sân khấu, anh đã lựa chọn cách tái hiện không gian ấy rất linh hoạt, nhiều sức gợi. Anh chia sẻ thêm về lựa chọn này?

- Tôi thật sự khó khăn trong việc tìm ra không gian để có thể tái hiện câu chuyện. Tôi đã cùng nhà văn Phạm Ngọc Tiến (biên kịch) tiến hành khảo sát khu tập thể này nhằm hình dung ra các phân cảnh cho vở diễn. Tuy nhiên, câu chuyện "chuyển cảnh" gần như liên tục, và điều đó rất dễ ảnh hưởng đến cảm xúc của người xem… 

Cho đến khi họa sĩ - NSND Đỗ Doãn Bằng, người thiết kế trang trí cho vở diễn, đưa ra một giải pháp là một sân khấu 2 tầng với tầng trên là lớp học và tầng dưới được xoay theo các cảnh thì thật sự cả tôi và ê-kíp sáng tạo đã được giải thoát khỏi một nan đề.

Giải pháp ấy không chỉ giải quyết được bài toán sân khấu mà còn giúp chúng tôi nhìn Nam Đồng theo một cách khác. Chúng tôi không cố dựng lại nguyên trạng một khu tập thể Hà Nội trước năm 1975. Chúng tôi muốn tạo ra một không gian ký ức về Hà Nội. 

Bởi ký ức của mỗi người không bao giờ đứng yên. Một khoảng sân có thể trở thành sân chơi, thành nơi tụ tập của lũ trẻ, thành nơi người lớn trò chuyện, rồi chỉ một thay đổi về ánh sáng, âm thanh đã có thể trở thành một lớp học, một khoảng trời, một nơi hẹn hò... Tôi muốn khán giả có thể dùng trí tưởng tượng để bước vào Hà Nội của một thời.

Vở diễn không phải là một bài học lịch sử hay một sự hoài niệm đơn thuần. Điều tôi mong muốn là khán giả hôm nay, đặc biệt là khán giả trẻ, có thể nhìn thấy chính mình trong những nhân vật ấy. Bởi cuối cùng, mọi thế hệ đều phải đối diện với những câu hỏi về sự trưởng thành, trách nhiệm và khát vọng sống có ý nghĩa.

* Một trong những điều thú vị của "Quân khu Nam Đồng" là tiếng cười và nước mắt cùng tồn tại. Anh làm thế nào để giữ được sự hồn nhiên của tuổi trẻ mà không làm nhẹ đi những mất mát trong thời chiến?

- Chuyện về chiến tranh thì nhiều và rất nhiều, có nhiều câu chuyện bi thương, có những câu chuyện đậm chất anh hùng ca, có những câu chuyện cam go ác liệt và muôn vàn những điều có thể xảy ra ở ngoài mặt trận khi đối mặt với đạn bom. Nhưng văn học Việt Nam lại ít có câu chuyện kể về những đứa con của những người lính đang ở ngoài mặt trận, đây có lẽ là điều độc đáo làm nên sự khác biệt của Quân khu Nam Đồng.

Giữa một thành phố đang trong thời chiến, cuộc sống không biến mất. Người Hà Nội vẫn đi làm, trẻ con vẫn đến trường, những bà mẹ vẫn chăm con, hàng xóm vẫn sang nhà nhau, và tiếng cười vẫn có mặt trong những khu tập thể

Chiến tranh không xuất hiện trực tiếp trên sân khấu. Nó hiện diện qua tiếng còi báo động, qua những người cha vắng nhà, qua những lá thư, những tin tức từ chiến trường và những thay đổi trong cuộc sống của các gia đình. Trong khi đó, lũ trẻ vẫn phải sống. Chúng vẫn học, vẫn chơi, vẫn nghịch, vẫn yêu, vẫn đánh nhau, vẫn muốn chứng minh mình đã lớn. Hơi nóng của cuộc chiến luôn phả vào mạch kịch nhưng tâm hồn trẻ trung đang khao khát được thể hiện mình, luôn muốn làm một điều gì đó để thấy rằng mình đã trưởng thành.

Và tôi nghĩ đó cũng là một vẻ đẹp của Hà Nội thời ấy. Giữa một thành phố đang trong thời chiến, cuộc sống không biến mất. Người Hà Nội vẫn đi làm, trẻ con vẫn đến trường, những bà mẹ vẫn chăm con, hàng xóm vẫn sang nhà nhau, và tiếng cười vẫn có mặt trong những khu tập thể.

"Hà Nội không chỉ là nơi chúng ta sống. Hà Nội là nơi chúng ta đã sống cùng nhau"

* Với anh, đâu là "chất Hà Nội" trong "Quân khu Nam Đồng"? Có phải chỉ là địa danh Nam Đồng, khu tập thể, giọng nói, sinh hoạt đời thường… hay nằm sâu hơn ở cách con người Hà Nội sống với nhau: tình gia đình, tình hàng xóm, tình đồng đội, cách ứng xử và cả sự hài hước trong những hoàn cảnh khó khăn?

- Vào thập niên 60 - 70 của thế kỷ trước, Hà Nội bên cạnh phố cổ với những ngôi nhà, con phố đã có từ lâu đời, xuất hiện một diện mạo mới "khu tập thể" là một Hà Nội theo kiểu mới. Khu tập thể không chỉ thay đổi kiến trúc của Hà Nội mà còn tạo ra một kiểu sống mới. 

Những người trước đây có thể không quen biết nhau, nhưng khi cùng sống trong một khu nhà, cùng sân chơi, cùng trường học, cùng tiểu khu, họ dần trở thành một cộng đồng. Có chuyện vui thì chia sẻ, có chuyện buồn cũng có người bên cạnh. Trẻ con nhà này có thể chạy sang nhà kia. Người lớn biết nhau, biết cả con cái của nhau. Mặc dù đất nước đang trong thời chiến nhưng nhiều khu tập thể vẫn được xây dựng.

Hà Nội ngày đó còn thưa vắng, nhưng mỗi khu như vậy đã tạo nên một nét riêng của Hà Nội những năm tháng chiến tranh và mãi tới nhiều năm sau này "khu tập thể" vẫn là những người cùng phố, cùng tiểu khu, cùng phường, cùng trường, cùng lớp… họ sống gần nhau và sẵn sàng chia sẻ niềm vui nỗi buồn. Nam Đồng là một trong những không gian như vậy.

Với tôi, đó là một phần rất đẹp của Hà Nội: Hà Nội của những cộng đồng nhỏ nằm trong lòng một thành phố lớn.

* Nếu cuốn sách lưu giữ ký ức bằng chữ, sân khấu đang làm một công việc khác: biến ký ức ấy thành hình hài, âm thanh, ánh sáng và con người sống động trước mắt khán giả. Anh nghĩ sân khấu đã bổ sung điều gì cho câu chuyện "Quân khu Nam Đồng"?

- Có nhiều độc giả của Quân khu Nam Đồng và cả những nhân vật có thật trong câu chuyện đã đến Nhà hát Tuổi trẻ để xem vở kịch với nhiều tâm trạng khác nhau, nhưng phần lớn đều tò mò, bởi với một câu chuyện đồ sộ nhiều tình huống và lớp lang như vậy thì những người làm sân khấu sẽ giải quyết câu chuyện như thế nào?

Bạn cũng biết, có rất nhiều câu chuyện đã được chuyển thể thành tác phẩm sân khấu hay điện ảnh, truyền hình và việc so sánh là không tránh khỏi. Cuốn sách có thế mạnh của văn chương, còn sân khấu có thế mạnh là con người đang sống trước mặt khán giả. 

Khi một diễn viên đứng trên sân khấu và nhìn một người mẹ, nhìn một người bạn, nhìn vào khoảng trống nơi một người cha đáng lẽ phải trở về…, ký ức khi ấy không còn là chuyện đã xảy ra cách đây hơn năm mươi năm. Nó trở thành một cảm xúc đang xảy ra ngay trong khoảnh khắc đó.

Sân khấu còn có âm thanh, ánh sáng, âm nhạc, nhịp điệu và quan trọng nhất là sự hiện diện của tập thể diễn viên. Vì vậy, chúng tôi không thể kể lại tất cả những gì có trong cuốn sách, mà tìm cách chắt lọc tinh thần của cuốn sách thành một trải nghiệm sân khấu. 

Tôi rất thích cách một số bài viết gọi sân khấu của Quân khu Nam Đồng là một "không gian ký ức". Với tôi, đó chính là điều sân khấu có thể đóng góp: không chỉ kể lại quá khứ mà làm cho khán giả hôm nay có cơ hội bước vào quá khứ bằng cảm xúc của chính mình.

Dàn diễn viên ấn tượng của Quân khu Nam Đồng

* Vở diễn được đề cử Giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội lần thứ 19 - 2026. Với anh, điều này ý nghĩa như thế nào?

- Tôi thật sự bất ngờ với đề cử này, bởi đây là một giải thưởng đặc biệt, Quân khu Nam Đồng không chỉ kể một câu chuyện ở Hà Nội. Tác giả Bình Ca nhìn Hà Nội từ đời sống của những con người bình thường, những người mẹ, những người lính, những đứa trẻ, những gia đình trong một khu tập thể.

Được đề cử một giải thưởng gắn với tình yêu và sự sáng tạo dành cho Hà Nội, với chúng tôi, không chỉ là sự ghi nhận đối với một vở diễn mà còn là sự ghi nhận đối với cách chúng tôi nhìn Hà Nội. Nó nhắc chúng tôi rằng Hà Nội còn rất nhiều câu chuyện để kể, và những câu chuyện đáng kể nhất đôi khi không nằm ở những điều lớn lao, mà nằm trong ký ức của những con người đã từng sống, yêu thương và trưởng thành ở thành phố này. 

Có thể từ một con phố, một hàng cây, một mái nhà. Nhưng cũng có thể từ một khoảng sân nơi ta từng chơi, một người hàng xóm từng giúp mình, một người thầy từng dạy mình, hay một căn nhà mà rất lâu rồi ta không còn sống ở đó. Hà Nội được tạo nên không chỉ bởi kiến trúc và lịch sử, mà bởi ký ức của những con người sống trong thành phố.

Vì thế, với tôi, vở diễn được đề cử Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội. Đó là những câu chuyện nhỏ nhưng có thể làm nên một Hà Nội rất lớn, đi cùng sự chân thành và lao động nghệ thuật nghiêm túc.

* Sau "Quân khu Nam Đồng", anh có nghĩ sân khấu còn nhiều câu chuyện về Hà Nội cần được tiếp tục kể lại – đặc biệt là những câu chuyện từ ký ức đô thị và đời sống của người Hà Nội?

- Hà Nội là một vùng đất đặc biệt bởi mỗi thời kỳ lại để lại một lớp ký ức. Hà Nội phố cổ, Hà Nội những khu phố mới, Hà Nội thời chiến, Hà Nội thời bao cấp, Hà Nội của những khu tập thể, Hà Nội của thời kỳ đổi mới và Hà Nội hôm nay

Ký ức là một phần trong đời sống của mỗi chúng ta, hành trang đời người là nhiều mảnh ký ức gộp lại rồi dần phai nhạt thậm chí rơi vào quên lãng. Hà Nội là một vùng đất kỳ thú với muôn vàn ký ức không dễ phai nhạt, những lớp ký ức đó cứ chồng lấn lên nhau tạo nên một Hà Nội vừa cũ lại vừa luôn biến động khiến cho lòng người luôn xao xuyến.

Là một người con được sinh ra và lớn lên ở Hà nội, được hoạt động trong môi trường Nghệ thuật, tôi cảm thấy còn rất nhiều chất liệu chưa được kể về vùng đất đặc biệt này. Nhưng tôi không nghĩ sân khấu nên chỉ làm những tác phẩm hoài niệm.

Một khu tập thể ngày xưa có thể khiến chúng ta nghĩ về những tòa chung cư hôm nay. Một sân chơi trẻ con ngày trước có thể khiến chúng ta nghĩ về trẻ em thành phố hôm nay, để ký ức đối thoại với hiện tại.

* Nếu phải chọn một hình ảnh để đại diện cho Hà Nội mà anh muốn khán giả giữ lại sau khi màn nhung khép lại, anh sẽ chọn hình ảnh nào trong "Quân khu Nam Đồng", vì sao?

- Nếu bạn đã xem vở diễn của chúng tôi thì chắc bạn cũng tin rằng trong vở diễn có nhiều hình ảnh đẹp của các chàng trai con của những người lính đang ở ngoài mặt trận, đó là hình ảnh lớp học, là sân chơi chung với những nghịch ngợm con trẻ, là cảnh báo tin người cha đã hy sinh ngoài mặt trận, là cảnh đồng hiện lớp học với những học sinh đã nằm lại nơi chiến trường nhưng vẫn mơ một ngày trở về Hà nội, về với khu phố thân quen, về với những yêu thương của riêng mình.

Nhưng với riêng tôi lại là hình ảnh khoảng sân và bà mẹ của nhân vật Quang Anh, cầm trên tay chiếc áo của người chồng đã hy sinh ngoài mặt trận, dõi theo những đứa trẻ trong khu tập thể đang lên đường tòng quân. Cảnh diễn đó rất ngắn nhưng nó đọng lại hình ảnh của người mẹ Việt Nam, một khoảnh khắc rất cô đọng vừa bi thương vừa tự hào.

Có lẽ đó cũng là điều tôi muốn khán giả giữ lại sau khi màn nhung khép lại: Hà Nội không chỉ là nơi chúng ta sống. Hà Nội là nơi chúng ta đã sống cùng nhau.

*Xin cảm ơn anh!