Nối dài sức sống trò chơi dân gian từ một cuộc hẹn điện ảnh

Trò chơi dân gian lưu giữ ký ức, tình cảm và nếp sống được trao truyền qua nhiều thế hệ. Gìn giữ những giá trị này cần bắt đầu từ việc tạo cơ hội để trẻ được chơi, được trải nghiệm văn hóa trong sự gần gũi với gia đình, cộng đồng.

Buổi chiếu phim tài liệu Tìm lại tuổi thơ qua trò chơi dân gian (đạo diễn: NSƯT Hoàng Dũng) diễn ra tối 16/9 tại Hà Nội, gợi mở câu chuyện này. Nằm trong dự án Việt Nam chưa kể hết do Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương tổ chức, chương trình nối dài việc thưởng thức điện ảnh với những trải nghiệm văn hóa trong dịp Trung Thu đang đến gần.

Đánh thức ký ức tuổi thơ

Một buổi xem phim có cả rước đèn và phá cỗ. Cuộc hẹn tại Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương (465 Hoàng Hoa Thám, Hà Nội) mang theo lời mời thú vị như thế. Dù trời mưa, các bạn trẻ và rất nhiều gia đình đưa theo con nhỏ vẫn có mặt. Không khí đón Trung Thu theo khán giả vào rạp, làm câu chuyện về tuổi thơ trên màn ảnh thêm gần gũi.

Với người lớn, tên bộ phim gợi nhắc những năm tháng tuổi thơ chẳng thể nào quên. Những trò chơi từng quen thuộc có thể đã lâu không được nhắc đến, nhưng vẫn gắn với một người bạn, một góc sân, một quãng đời đã hằn sâu trong ký ức. Còn với trẻ nhỏ, đây là dịp khám phá những niềm vui từng đi qua tuổi thơ cha mẹ, ông bà.

Trong 30 phút, Tìm lại tuổi thơ qua trò chơi dân gian dẫn người xem vào thế giới được tạo nên từ những vật liệu đơn sơ gắn với làng quê thương nhớ một thuở. Mấy viên sỏi, vài thanh tre, một ít đất sét… qua trí tưởng tượng và sự sáng tạo của con người đã trở thành những cuộc chơi bất tận. Từ đời sống lao động, các trò chơi dân gian được hình thành, lưu truyền, mang theo tính cách và tâm hồn của cộng đồng đã nuôi dưỡng chúng.

Từ trò ô ăn quan, bộ phim gợi cách trẻ học tính toán, cân nhắc từng nước đi trong lúc vui cùng bạn. Đến cờ người, cuộc đấu trí mở rộng giữa không gian hội làng với những quân cờ do người thật đảm nhiệm di chuyển theo hiệu lệnh. Trong trò pháo đất, vật liệu quen thuộc của đời sống nông nghiệp lại trở thành nơi thể hiện sự khéo léo. Qua mỗi trò chơi, người xem có thể nhận ra cách con người quan sát, sáng tạo và gắn bó với cuộc sống quanh mình.

Một mạch kể giàu sức gợi của phim nằm ở những bài đồng dao. Từ lời ru thuở nằm nôi đến lời ca trong các cuộc chơi, trẻ lớn lên cùng ngôn ngữ và những hình dung đầu tiên về thế giới. Vần điệu dễ nhớ cứ thế đưa sự vật, hiện tượng gần gũi vào nhận thức của trẻ một cách tự nhiên. Lời truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác cũng mang theo một phần vốn sống của cha ông.

Bộ phim từ đây đặt trò chơi dân gian trong sự gắn bó giữa con người với nhau. Những lần cùng chơi tạo nên tình bạn, để rồi tình bạn thuở nhỏ có thể trở thành chỗ dựa tinh thần khi trẻ trưởng thành. Ký ức về cuộc chơi cũng là ký ức về xóm làng, về nơi mình có thể trở về. Giá trị văn hóa được bồi đắp từ những tình cảm tự nhiên như thế.

Nhưng từ ký ức ấy nhìn về hiện tại, bộ phim cũng đặt ra những trăn trở về sức sống của trò chơi dân gian. Không gian vui chơi thu hẹp trong quá trình đô thị hóa; lịch học chiếm nhiều thời gian; có trẻ biết một trò chơi nhưng khó tìm được bạn cùng chơi… Trong khi đó, thiết bị điện tử ngày càng dễ tiếp cận, có thể cuốn trẻ vào những giây phút giải trí cá nhân, thiếu tương tác trực tiếp.

Từ những trăn trở này, bộ phim gợi mở nhu cầu tạo thêm không gian để trò chơi dân gian tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Việc phục dựng tại bảo tàng, trường học, khu dân cư hay các không gian công cộng cho thấy, khi có cơ hội tiếp cận và trải nghiệm, trẻ vẫn có thể tìm thấy sức hấp dẫn trong những cuộc chơi tưởng như đã xa lạ.

Khép lại hành trình, bộ phim nhấn mạnh trò chơi dân gian không đơn thuần là những cuộc vui của trẻ nhỏ mà còn lưu giữ nhiều lớp văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Qua trò chơi, trẻ có thể nuôi dưỡng tình bạn, tình cảm gia đình, tình yêu quê hương, đất nước; đồng thời từng bước cảm nhận những giá trị nhân văn và bản sắc cộng đồng. Giữ cho những cuộc chơi này tiếp tục hiện diện trong tuổi thơ hôm nay cũng là một cách để mạch văn hóa được trao truyền sang thế hệ sau.

Trao truyền di sản từ sự gắn kết

Trong các định hướng chiến lược về phát triển văn hóa Việt Nam gần đây, vai trò sáng tạo, thụ hưởng văn hóa của nhân dân được đặt cùng yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa từ gia đình, nhà trường đến xã hội. Với trẻ em, việc tiếp cận di sản vì thế không chỉ dừng ở hiểu biết mà cần được nuôi dưỡng bằng những cơ hội tham gia, trải nghiệm để hình thành tình cảm và ký ức của riêng mình với văn hóa truyền thống.

Buổi chiếu phim tài liệu Tìm lại tuổi thơ qua trò chơi dân gian gợi một cách tiếp cận từ chính nhu cầu này. Câu chuyện về những trò chơi dân gian trên màn ảnh được nối dài bằng không gian trải nghiệm, nơi khán giả có thể cùng làm đèn ông sao, khám phá mâm cỗ Trung Thu, chơi chuyền hay lưu lại những bức ảnh trong không khí hội rằm.

Quanh bàn làm đèn Trung Thu, người lớn và trẻ nhỏ cùng cúi xuống giữa khung tre, giấy màu, dây kim tuyến. Người giữ khung, người xếp giấy…  những thao tác tưởng nhỏ bé này lại tạo nên khoảng thời gian gắn kết đặc biệt để các thế hệ cùng trò chuyện, cùng hoàn thành một món đồ chơi vốn đã quen thuộc với nhiều thế hệ.

Trong rạp, cuộc vui tiếp tục với phần giao lưu, đố vui cùng chú Cuội, rồi rước đèn, phá cỗ. Không gian vốn dành để theo dõi câu chuyện trên màn ảnh trở thành nơi khán giả trực tiếp tham gia một sinh hoạt Trung Thu. Những chiếc đèn ông sao trên tay người lớn, trẻ nhỏ vì thế cũng nối ký ức được gợi lại từ bộ phim với một trải nghiệm đang diễn ra trong hiện tại.

Trao đổi với Thể thao và Văn hóa (TTXVN), đạo diễn - NSƯT Trịnh Quang Tùng (Phó Tổng Giám đốc phụ trách Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương) cho biết, việc lựa chọn bộ phim và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dịp Trung Thu hướng tới một thông điệp dành nhiều cho người lớn. Bởi phía sau câu chuyện về những cuộc chơi của trẻ là câu hỏi người lớn đang dành cho các em bao nhiêu thời gian, không gian và cơ hội để vui chơi, giao tiếp với gia đình, bạn bè.

Theo ông Tùng, sự phát triển của công nghệ mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng đặt ra nguy cơ làm giảm những tương tác trực tiếp nếu trẻ bị cuốn quá nhiều vào thiết bị điện tử. Thông tin có thể đến rất nhanh, song biết nhiều chưa đồng nghĩa với hiểu sâu, càng không thể thay thế những chia sẻ, tình cảm được hình thành trong quan hệ giữa người với người.

Bởi vậy, ông Tùng nhấn mạnh việc tạo điều kiện để trẻ được chơi là trách nhiệm của người lớn. Trẻ vốn có nhu cầu được chơi, được học, nhưng khi thời gian học ngày càng nhiều, không gian vui chơi thu hẹp và những trò chơi truyền thống dần vắng bóng, cơ hội lựa chọn của các em cũng ít đi.

Từ góc nhìn đó, việc cùng con xem một bộ phim, làm một chiếc đèn hay chỉ lại một trò chơi mình từng biết không phải những điều quá lớn lao. Nhưng chính những khoảng thời gian được dành cho nhau có thể giúp trẻ tiếp cận văn hóa truyền thống bằng trải nghiệm gần gũi nhất, ngay trong gia đình mình.

Ở góc độ người làm phim, ông Tùng cho rằng phim tài liệu còn có thể trở thành cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Những câu chuyện, ký ức được lưu giữ trên phim không chỉ để người xem nhớ về một thời đã qua mà còn giúp nhận diện nền tảng văn hóa đã góp phần tạo nên đời sống hôm nay, từ đó tiếp tục nuôi dưỡng đời sống tinh thần của các thế hệ sau.

Ông cũng bày tỏ sự xúc động khi trong buổi tối mưa gió, nhiều phụ huynh vẫn đưa con tới xem phim và tham gia các hoạt động. Với những người làm phim, sự hiện diện này cho thấy nhu cầu dành thời gian cho đời sống tinh thần của trẻ vẫn hiện hữu, đồng thời mở thêm cơ hội để phim tài liệu đến gần công chúng bằng những cách tiếp cận giàu trải nghiệm.

Một đêm hội rồi sẽ qua, nhưng kỷ niệm được làm đèn, được chơi và xem phim cùng cha mẹ có thể ở lại lâu trong trí nhớ của trẻ. Giữ được những khoảng thời gian như thế trong đời sống thường ngày cũng là một cách để những giá trị văn hóa tiếp tục được trao truyền, từ tuổi thơ của thế hệ trước đến tuổi thơ của thế hệ sau.