Diễn đàn 365: Cổ Loa trên hành trình hướng ra thế giới

Hội thảo khoa học Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa vừa được tổ chức tại Hà Nội vào ngày hôm qua 12/8. Đây là một bước tiến quan trọng của thành phố trong lộ trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO xem xét đưa khu di tích này vào danh sách đề cử Di sản thế giới.

Nhìn lại, hơn một thế kỷ qua, Cổ Loa luôn giữ vị trí đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử và văn hóa Việt Nam. Từ những ghi chép của các học giả Pháp đầu thế kỷ XX đến những cuộc khai quật - nghiên cứu của nhiều thế hệ học giả Việt Nam, nhận thức về khu di tích vẫn đang liên tục được bổ sung và làm sáng rõ.

Đáng nói, khi hướng tới xây dựng hồ sơ đề cử Di sản thế giới, cách nhìn về Cổ Loa cũng được đặt trong một hệ quy chiếu rộng hơn. Bên cạnh việc tiếp tục làm rõ những giá trị vốn có trong lịch sử Việt Nam, yêu cầu mới là nhận diện tầm vóc của di sản này trong tiến trình phát triển văn minh của khu vực và thế giới.

Bởi thế, nhiều phân tích tại hội thảo đã tập trung làm rõ những giá trị riêng của Cổ Loa theo cách tiếp cận này. Đơn cử, một trong số đó là dấu ấn về sự hình thành nhà nước sơ kỳ trên nền tảng văn minh Đông Sơn, khi kỹ nghệ luyện kim, nông nghiệp lúa nước, giao thông thủy, quân sự và năng lực tổ chức xã hội cùng hội tụ để tạo nên một trung tâm quyền lực có quy mô lớn. Từ góc độ ấy, vượt ra ngoài lịch sử riêng của Nhà nước Âu Lạc, Cổ Loa góp phần đặt ra những nhận thức rộng hơn về quá trình hình thành các nhà nước sớm ở Đông Nam Á.

Tương tự, cách nhận diện không gian Cổ Loa cũng được mở rộng, vượt khỏi 3 vòng thành - vốn là dấu ấn thường được biết tới. Tại đó, hệ thống thành lũy, thủy hệ, nơi cư trú, không gian sản xuất và điều kiện địa hình có mối liên hệ chặt chẽ, hợp thành một chỉnh thể phản ánh kỹ thuật xây dựng, năng lực tổ chức xã hội và khả năng thích ứng với môi trường của cư dân từ hơn hai thiên niên kỷ trước. Từ đó, Cổ Loa hiện lên như một trung tâm quyền lực được kiến tạo từ cả công trình phòng thủ, thủy lợi, địa hình và cách tổ chức không gian sống, cho thấy nét khác biệt khi đặt trong tương quan với các kinh đô cổ trong khu vực.

***

Những cách tiếp cận ấy chỉ là một phần trong hệ thống luận cứ đang tiếp tục được nghiên cứu trên hành trình hướng tới danh hiệu Di sản thế giới của Cổ Loa. Và dù còn rất dài, chặng đường ấy đồng thời cũng gợi mở câu hỏi thực tế về việc phát huy tương xứng những giá trị đang được tiếp tục nhận diện từ di sản.

Bởi như phân tích tại hội thảo, vì nhiều lý do, một không gian hội tụ hàng loạt giá trị về lịch sử, khảo cổ, văn hóa, cảnh quan và có vị trí thuận lợi như Cổ Loa vẫn chưa hiện diện rõ nét trong bản đồ trải nghiệm của phần đông người Hà Nội những năm qua. Do vậy, quá trình xây dựng hồ sơ cho di sản cũng có thể là dịp để Cổ Loa được đầu tư tương xứng hơn và từng bước xác lập một vị trí rõ nét tại Hà Nội.

Đơn cử, đặt trong bối cảnh Hà Nội đã gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO, Cổ Loa sở hữu nguồn chất liệu đặc biệt phong phú để tạo nên những cách kể và trải nghiệm mới trong đời sống đương đại. Với diện tích hơn 860 ha cùng sự hội tụ của khảo cổ học, hệ thống thành - hào, tín ngưỡng, lễ hội, nghề thủ công và cảnh quan làng xã, nơi đây có tiềm năng phát triển thành một công viên di sản văn hóa quy mô lớn của Thủ đô. Quan trọng hơn, những chất liệu ấy có thể được chuyển tải và sáng tạo qua giáo dục, thiết kế, nghệ thuật, du lịch văn hóa hay các sản phẩm trải nghiệm, qua đó mở rộng khả năng thu hút công chúng và tạo thêm sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Xa hơn, một tiềm năng đặc biệt khác nằm ở khả năng kết nối Cổ Loa với Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long, để hai kinh đô thuộc những thời đại khác nhau cùng góp phần kể về chiều dài lịch sử của Hà Nội. Tại đó, Hoàng thành Thăng Long lưu giữ dấu tích của trung tâm quyền lực quốc gia qua nhiều thế kỷ; Cổ Loa đưa người xem về buổi đầu hình thành nhà nước với những dấu tích từ hơn hai thiên niên kỷ trước - và sau đó là dấu ấn thời Ngô Quyền, gắn với một kỷ nguyên độc lập tự chủ lâu dài.

Có lẽ, đó cũng là điều đáng chờ đợi trên hành trình Cổ Loa hướng tới danh hiệu của UNESCO. Bởi, trước khi điều ấy trở thành hiện thực, giá trị của hành trình đã có thể được đo bằng cách Cổ Loa hiện diện rõ hơn trong đời sống của người Hà Nội, được công chúng tìm đến nhiều hơn và từng bước trở thành một nguồn lực văn hóa của Thủ đô. Khi ấy, hành trình hướng ra thế giới cũng đồng thời là hành trình đưa một di sản hơn hai thiên niên kỷ đến gần hơn với chính thành phố đang sở hữu nó.