Vì sao thủ môn quan trọng nhưng lại hiếm khi được định giá cao trên thị trường chuyển nhượng?

Sự đặc biệt của vị trí "người gác đền" khiến họ luôn là ngoại lệ trên thị trường chuyển nhượng, bất chấp vai trò ngày càng lớn trong bóng đá hiện đại.

Ở đẳng cấp cao nhất của bóng đá, rất ít người phủ nhận vai trò đặc biệt quan trọng của thủ môn.

Arsenal vừa vô địch Premier League và hầu như ai cũng thừa nhận David Raya là một trong những thủ môn xuất sắc nhất thế giới. Tuyển Tây Ban Nha vừa đăng quang World Cup và Unai Simón cũng xứng đáng được xếp vào nhóm tinh hoa.

Thế nhưng, tầm quan trọng ấy lại không được phản ánh trong số tiền mà các CLB sẵn sàng bỏ ra để chiêu mộ họ.

Cho đến nay, Kepa Arrizabalaga vẫn là thủ môn đắt giá nhất lịch sử bóng đá khi Chelsea kích hoạt điều khoản giải phóng trị giá 80 triệu euro (72 triệu bảng, 93 triệu USD) để mua anh từ Athletic Bilbao vào năm 2018. Đứng thứ hai là Alisson Becker, người chuyển từ AS Roma sang Liverpool với giá 67 triệu bảng cũng trong mùa hè năm đó. Xa hơn nữa, năm 2001, Juventus chi 32,6 triệu bảng để đưa Gianluigi Buffon rời Parma. Khi ấy, đó là con số gây chấn động.

Nếu không tính yếu tố lạm phát, James Trafford chuẩn bị trở thành thủ môn thứ tư trong lịch sử có giá chuyển nhượng vượt mốc 40 triệu bảng. Người còn lại là Andre Onana, gia nhập Manchester United với giá 44 triệu bảng năm 2023.

Trong khi đó, ở các vị trí khác, thị trường chuyển nhượng đã thay đổi hoàn toàn. Các tiền đạo và tiền vệ từ lâu đã vượt mốc 100 triệu bảng. So về giá trị, thủ môn vẫn là nhóm cầu thủ bị định giá thấp hơn rất nhiều.

Vì sao lại như vậy?

Vì sao các CLB vẫn ngại chi đậm cho thủ môn?

Ngày nay, các CLB sở hữu hệ thống tuyển trạch hiện đại cùng kho dữ liệu khổng lồ. Họ có thể xác định điểm yếu của đội bóng, tìm đúng cầu thủ để khắc phục và sử dụng các mô hình phân tích nhằm định giá chính xác. Tuy nhiên, điều đó không hoàn toàn đúng với vị trí thủ môn.

Ian Graham, Giám đốc nghiên cứu của Liverpool giai đoạn 2012-2023, đồng thời là tác giả cuốn How to Win the Premier League (2025), cho biết: "Điều quan trọng nhất của thủ môn là cản phá cú sút và dữ liệu hiện nay ghi nhận khá tốt điều đó. Nhưng cũng giống như mọi dữ liệu bóng đá khác, nếu phân tích sai thì sẽ đưa đến kết luận sai".

Theo ông, nhiều yếu tố quan trọng khác của thủ môn vẫn rất khó đo lường. Chẳng hạn như có nên lao ra bắt bóng bổng hay không? Có nên cắt quả tạt? Có nên rời khung thành?

Các nhà cung cấp dữ liệu truyền thống thường chỉ ghi nhận khi thủ môn thành công hoặc mắc lỗi. Muốn đánh giá đúng, cần có hệ thống tracking data (theo dõi chuyển động cầu thủ) cùng những mô hình phân tích cực kỳ phức tạp mà đa số CLB hiện chưa đủ khả năng xây dựng.

Ian Graham cho rằng chính khoảng trống về dữ liệu này tạo nên một vòng luẩn quẩn. Do đánh giá chưa chính xác nên nhiều thương vụ thủ môn thất bại. Các thất bại ấy lại khiến các CLB càng dè dặt hơn khi bỏ tiền mua thủ môn. Ông nói: "Nếu nhìn vào những khoản phí lớn dành cho thủ môn trong vài mùa giải gần đây, khá nhiều thương vụ không thành công".

Một phần nguyên nhân là công tác tuyển trạch. Không nhiều CLB sở hữu đội ngũ chuyên gia riêng chuyên đánh giá thủ môn. Thông thường, công việc này chỉ được giao thêm cho HLV thủ môn.

Liverpool là một trong số rất ít CLB tiên phong. Họ tuyển dụng chuyên gia thủ môn Hans Leitert làm cố vấn riêng và xây dựng bộ dữ liệu độc quyền. Chính dữ liệu đó cùng đánh giá của Leitert đã góp phần giúp Liverpool quyết định chiêu mộ Alisson Becker – thương vụ sau này mang về cho họ hai chức vô địch Premier League và một Champions League.

Tuy nhiên, phần lớn các CLB khác không có nguồn lực tương tự. Một tuyển trạch viên của một CLB dự Champions League (giấu tên để bảo vệ các mối quan hệ công việc) chia sẻ một thực tế khá thú vị: "Điều kỳ lạ là bạn gặp rất nhiều tuyển trạch viên thừa nhận: 'Tôi không thực sự hiểu nhiều về thủ môn'. Hãy thử tưởng tượng nếu một tuyển trạch viên nói: 'Tôi không biết nhiều về các cầu thủ chạy cánh'. Điều đó chắc chắn sẽ không được chấp nhận".

Theo ông, mỗi khi lập danh sách các thủ môn cần theo dõi, gần như lúc nào cũng phải nhờ HLV thủ môn xem lại trước khi đưa ra quyết định."Bạn sẽ không bao giờ làm điều đó với bất kỳ vị trí nào khác".

Điều này phần nào lý giải vì sao các CLB luôn dè dặt khi đầu tư vào vị trí đặc biệt này. Tuy nhiên, đó chưa phải là nguyên nhân duy nhất.

Thị trường thủ môn

Thị trường thủ môn vận hành theo một cách hoàn toàn khác

Devin Ozek, cựu trợ lý điều hành của Giám đốc điều hành Bayer Leverkusen và từng phụ trách chuyển nhượng, quy hoạch lực lượng, sau đó giữ chức Giám đốc thể thao Fenerbahce, cho rằng vai trò của thủ môn hiện đại đã thay đổi rất nhiều.

Theo ông, ngày nay thủ môn không còn đơn thuần là người cản phá. Họ tham gia vào quá trình triển khai bóng từ tuyến dưới, giúp đội bóng thoát pressing và thậm chí là người phát động các pha phản công. "Quan điểm về vị trí thủ môn đang dần thay đổi, kéo theo sự sẵn sàng đầu tư nhiều hơn".

Dù vậy, Ozek cho rằng thị trường thủ môn vẫn khác biệt vì các CLB có thể lên kế hoạch rất dài hạn cho vị trí này. "Thủ môn là vị trí có ít biến động hơn. Bạn không cần thay đổi họ sau mỗi hai mùa giải".

Nếu một CLB sở hữu thủ môn số một chất lượng, người đó có thể gắn bó suốt 5, 6, 7, thậm chí 8 năm. Điều đó giúp đội bóng có nhiều thời gian chuẩn bị cho người kế nhiệm. "Nếu tôi biết thủ môn số một sẽ ra đi sau một hoặc hai mùa giải nữa, tôi có đủ thời gian để chuẩn bị".

Trong khi đó, với các cầu thủ thi đấu trên sân, tình hình luôn biến động hơn rất nhiều. Phong độ, chấn thương hay những yếu tố bất ngờ có thể khiến CLB phải lập tức tìm người thay thế.

Ian Graham cũng đồng tình. Theo ông: "Một đội bóng lớn gần như năm nào cũng cần bổ sung một hoặc hai tiền vệ hoặc tiền đạo mới. Nhưng nếu đã có một thủ môn giỏi, họ chỉ cần mua người thay thế khoảng năm năm một lần".

Sự ổn định khiến thị trường thủ môn ít sôi động. Nhiều CLB luôn cố gắng duy trì sự ổn định trong khung thành. Nếu ở các vị trí khác, cạnh tranh nội bộ được xem là điều tích cực thì với thủ môn, điều ngược lại thường xảy ra. Đa số đội bóng đều xác định rõ một thủ môn số một và dành trọn niềm tin cho người đó. Các CLB cũng không muốn bỏ quá nhiều tiền để mua thủ môn dự bị vì điều đó có thể tạo ra sự bất ổn trong phòng thay đồ.

Theo Ozek, chính yếu tố này khiến thị trường chuyển nhượng thủ môn trở nên "êm đềm" hơn rất nhiều so với các vị trí còn lại.

Một tuyển trạch viên khác của Premier League tiếp tục đưa ra một góc nhìn khác. "Hiện nay có bao nhiêu thủ môn thực sự đẳng cấp để bạn sẵn sàng bỏ ra một khoản tiền khổng lồ?". Ông cho rằng con số đó không tới 10 người. Và điều quan trọng hơn là tất cả họ đều đang bắt chính ở những CLB hàng đầu.

Các đội bóng lớn sở hữu thủ môn giỏi thường giữ họ trong nhiều năm nên rất ít khi tham gia thị trường. Mà những thủ môn đủ đẳng cấp để xứng đáng với mức phí khổng lồ thì cũng hiếm khi chuyển CLB.

Một nguyên nhân khác cũng được nhắc tới là công tác đào tạo. Phần lớn trẻ em đều lớn lên với ước mơ ghi bàn chứ không phải cản phá. Ngoài ra, vị trí thủ môn còn đòi hỏi thể hình, chiều cao và tố chất đặc biệt, khiến số lượng ứng viên phù hợp bị thu hẹp đáng kể.

Có lẽ chính sự đặc biệt của vị trí "người gác đền" khiến họ luôn là ngoại lệ trên thị trường chuyển nhượng, bất chấp vai trò ngày càng lớn trong bóng đá hiện đại.