Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ: Để lịch sử trở thành trải nghiệm của công chúng

Khi khoảng cách giữa thế hệ từng trải qua chiến tranh và thế hệ sinh ra trong thời bình ngày càng lớn, thách thức của bảo tàng nằm ở việc biến lịch sử thành những trải nghiệm có thể chạm tới cảm xúc của công chúng. Đó cũng là hướng tiếp cận đang được chia sẻ trong chương trình hợp tác giữa Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ và Bảo tàng Mémorial de Caen (Pháp).

Tiếp theo kỳ 1 "Cùng kể những câu chuyện lịch sử về Chiến thắng Điện Biên Phủ" trên TT&VH số ra vừa qua, ở kỳ này, chúng ta cùng tìm hiểu những gợi ý về cách lịch sử có thể được kể lại bằng ngôn ngữ của bảo tàng thế kỷ XXI.

Từ hiện vật đến câu chuyện

Với các chuyên gia Mémorial de Caen, điểm khởi đầu của một bảo tàng hiện đại không nằm ở việc có bao nhiêu hiện vật được đưa ra trưng bày, mà nằm ở câu chuyện mà bảo tàng muốn kể. Trong cách tiếp cận này, hiện vật không còn là trung tâm duy nhất của không gian trưng bày mà trở thành một phần của mạch kể chuyện được xây dựng có chủ đích. Bởi một hiện vật có thể lưu giữ ký ức, nhưng chưa chắc đã tự kể được câu chuyện phía sau nó.

Ông Damien Palomba, Giám đốc phụ trách khoa học và sưu tập của Mémorial de Caen, cho rằng một không gian trưng bày hiệu quả cần giúp khách tham quan có một hành trình cảm xúc rõ ràng.

"Thiết kế trưng bày không chỉ là đặt hiện vật vào một căn phòng. Từ ánh sáng, màu sắc, cách bố trí hiện vật, chữ giới thiệu đến cách khách di chuyển trong không gian đều góp phần tạo nên trải nghiệm cho khách tham quan" - ông nói. Theo chuyên gia này, một bảo tàng lịch sử không thể chỉ đưa ra thông tin mà cần tạo ra sự kết nối giữa con người hôm nay với câu chuyện của quá khứ. Chính vì vậy, việc trưng bày cần giúp công chúng có thể tiếp cận, thấu hiểu và đồng cảm với những gì đã diễn ra trong lịch sử.

Từ góc nhìn này, theo các chuyên gia của Mémorial de Caen, việc đổi mới Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ không nên đặt trọng tâm vào việc đưa thêm thật nhiều hiện vật vào không gian trưng bày, mà là xây dựng lại mạch kể chuyện.

Cụ thể, ông Clément Fabre, quản lý dự án của Mémorial de Caen cho rằng mỗi hiện vật xuất hiện trong bảo tàng cần có lý do. "Quan trọng không phải số lượng mà là câu chuyện phía sau hiện vật đó" - ông Clément nhấn mạnh. Bên cạnh đó, một trong những gợi ý được đưa ra là thay đổi cách tiếp cận hiện vật. Thay vì phần lớn hiện vật được đặt trong tủ kính, một số hiện vật có thể được bố trí trong những không gian mở hơn, kết hợp với các giải pháp bảo vệ phù hợp để vừa đảm bảo an toàn, vừa tạo cảm giác gần gũi hơn với người xem.

Các chuyên gia cũng đề xuất đa dạng hóa hình thức trình bày: kết hợp hiện vật, tài liệu, thư từ, hình ảnh, video trình chiếu trong cùng một không gian thay vì chỉ sử dụng một phương thức trưng bày cố định. Trong đó, ngay cả cách đặt một hiện vật theo hướng nằm ngang hay dựng đứng cũng được tính toán dựa trên hành vi quan sát tự nhiên của con người, giúp khách tham quan tiếp nhận thông tin thuận lợi hơn.

Đồng thời, hệ thống chú thích cũng được lưu ý. Một trong những đề xuất là sử dụng ba ngôn ngữ, trong đó tiếng Việt giữ vai trò chính với kích thước chữ lớn hơn, còn tiếng Anh và tiếng Pháp hỗ trợ khả năng tiếp cận với khách quốc tế.

Thiết kế hành trình trải nghiệm

Cũng theo các chuyên gia, một bảo tàng hiệu quả không chỉ cần có những khu vực trưng bày riêng lẻ, mà phải tạo thành một hành trình có mở đầu, cao trào và kết thúc. Tại một số khu vực của Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, nhóm chuyên gia đưa ra những gợi ý liên quan tới việc tổ chức lại không gian nhằm tăng khả năng tập trung của khách tham quan.

Ví dụ như khu vực mô phỏng về quân y. Thay vì bố trí trong một không gian rộng, việc tổ chức thành một tuyến hành lang với các khu vực trưng bày hai bên có thể giúp khách tham quan có cảm giác đang bước vào một không gian chiến trường thực tế hơn.

Hoặc, những khoảng nghỉ trong hành trình trải nghiệm cũng được xem là yếu tố quan trọng. Đây không chỉ là nơi khách dừng chân mà còn có thể trở thành điểm tiếp nhận thông tin thông qua video, hình ảnh hoặc hình thức tương tác.

Đáng nói, trong xu hướng phát triển bảo tàng hiện nay, công nghệ số đang mở ra nhiều khả năng mới, từ trình chiếu đa phương tiện, màn hình tương tác đến các nền tảng trực tuyến. Tuy nhiên, theo các chuyên gia Mémorial de Caen, công nghệ không phải là mục tiêu cuối cùng. "Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi phục vụ câu chuyện", bởi điều quan trọng vẫn là cách bảo tàng kết nối lịch sử với công chúng.

Thực tế, tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, cách tiếp cận này được thể hiện qua các chương trình tham quan trực tuyến phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia từ năm 2022. Riêng năm 2026, các tour trực tuyến được tổ chức tại ba điểm cầu Lào Cai - Điện Biên - TP.HCM, kết nối với 12 trường học và thu hút hơn 2.000 học sinh tham gia. Như thế, nếu trước đây khoảng cách địa lý là một rào cản, thì công nghệ đang mở ra những cách thức mới để ký ức Điện Biên Phủ đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Từ khách tham quan đến cộng đồng công chúng

Theo hướng dẫn viên Thùy Dương, nhu cầu của khách tham quan Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày càng đa dạng. Có những nhóm khách dành nhiều giờ để tìm hiểu toàn bộ không gian trưng bày, xem phim tư liệu và tranh Panorama. Nhưng cũng có những đoàn chỉ có khoảng 30 phút cho toàn bộ hành trình tham quan.

Những câu hỏi được khách tham quan đặt ra cũng không chỉ xoay quanh diễn biến chiến dịch mà còn mở rộng sang nhân vật lịch sử, văn hóa dân tộc, du lịch và đời sống địa phương. Điều đó cho thấy bảo tàng hiện đại không còn chỉ là nơi tham quan mà đang trở thành một phần của hệ sinh thái văn hóa.

Trong cơ cấu khách tham quan hiện nay, học sinh, sinh viên chiếm khoảng 37,8%. Để mở rộng nhóm công chúng này, bảo tàng đã triển khai nhiều hoạt động giáo dục, các triển lãm lưu động tại trường học và các chương trình trải nghiệm lịch sử.

Từ năm 2020 đến nay, hoạt động giáo dục thông qua chương trình Chúng em làm chiến sĩ Điện Biên đã tổ chức 21 đợt, thu hút hơn 1.750 học sinh và giáo viên tham gia. Song song với đó, các triển lãm lưu động tại 14 trường học đã tiếp cận gần 6.000 học sinh.

Tuy nhiên, nguồn lực vận hành vẫn là một thách thức. Hiện nay, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ có 36 viên chức, trong đó chỉ có 10 hướng dẫn viên trực tiếp thực hiện công tác thuyết minh, hướng dẫn và giáo dục di sản.

Trong khi đó, tại Mémorial de Caen, phát triển công chúng được xem là một phần trong chiến lược phát triển tổng thể của bảo tàng. Ngoài không gian trưng bày, đơn vị này còn tổ chức các hoạt động giáo dục, nghiên cứu, xuất bản, triển lãm chuyên đề và nhiều chương trình cộng đồng.

"Trong bảo tàng hiện đại, mỗi mét vuông đều cần được tính toán để tạo ra giá trị" - ông Damien Palomba nói - "Một trong những công cụ quan trọng là xây dựng và phát triển các triển lãm chuyên đề thường xuyên. Các triển lãm này cần được tổ chức chuẩn bị và truyền thông từ nhiều tháng trước khi khai mạc nhằm tạo sự thu hút, chờ đợi và khuyến khích công chúng quay trở lại".

Từ cách tiếp cận này có thể thấy, thành công của một bảo tàng hiện đại không chỉ được đo bằng số lượng hiện vật lưu giữ hay lượt khách tham quan, mà còn ở khả năng duy trì sự gắn kết và tạo động lực để công chúng tiếp tục trở lại. Đây cũng là bài toán mà nhiều bảo tàng lịch sử, trong đó có Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, đang nỗ lực giải quyết trong hành trình trở thành một mắt xích của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.