Nhìn lại Việt Nam tiền hiện đại từ khoa học kỹ thuật

Từ những tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế kỷ, tọa đàm "Lược sử khoa học kỹ thuật Việt Nam tiền hiện đại: Những đóng góp cho văn minh nhân loại" gợi mở cách nhìn mới về năng lực tiếp thu, thích ứng và sáng tạo của người Việt Nam trong dòng chảy văn minh dân tộc.

1.Tọa đàm diễn ra sáng 18/5, tại Hà Nội, với sự tham gia của nhóm tác giả cuốn sách Lược sử khoa học và kỹ thuật Việt Nam tiền hiện đại: PGS Trần Trọng Dương, ThS Nguyễn Ngọc Phương Đông, ThS Phạm Vũ Lộc (tham gia trực tuyến); dẫn chương trình là TS sử học Vũ Đức Liêm.

Do Omega Plus và NXB Sư phạm ấn hành, Lược sử khoa học và kỹ thuật Việt Nam tiền hiện đại là công trình nghiên cứu công phu, cung cấp cái nhìn tổng thể về quá trình hình thành và phát triển của khoa học, kỹ thuật Việt Nam thời tiền hiện đại, qua đó góp phần làm rõ năng lực sáng tạo và khả năng thích ứng của người Việt Nam trong tiến trình lịch sử.

Thông qua việc khảo sát các lĩnh vực tiêu biểu như thiên văn, lịch pháp, địa lý, bản đồ, toán học, đê điều, vũ khí, cơ khí, giao thông, kiến trúc…, công trình cho thấy từ rất sớm, người Việt Nam đã biết tiếp thu, điều chỉnh và phát triển tri thức khoa học, kỹ thuật để phục vụ các nhu cầu thiết yếu như sản xuất, phòng vệ và tổ chức đời sống cộng đồng. Cuốn sách cũng góp phần bổ sung, phản biện một số cách nhìn còn giản lược hoặc phiến diện trong diễn giải lịch sử; đồng thời khẳng định truyền thống sáng tạo, tinh thần chủ động học hỏi và năng lực đổi mới của cộng đồng các dân tộc Việt Nam trong tiến trình giao lưu, tiếp biến văn hóa, từ đó nhấn mạnh: lịch sử khoa học, kỹ thuật Việt Nam cần được nhìn nhận như một quá trình tích lũy, tiếp biến và đổi mới liên tục, gắn với giao lưu văn hóa và sự vận động của xã hội qua các thời kỳ.

Tại tọa đàm, chia sẻ của nhóm tác giả cho thấy, dù không có nguồn lực hùng hậu để tạo ra những phát minh, phát kiến làm thay đổi thế giới như các đế chế Sumer, Ai Cập, Trung Quốc, Ba Tư, La Mã..., chủ nhân của các nền văn hóa Đông Sơn, Óc Eo, Champa, Đại Việt xưa vẫn có những sáng tạo riêng.

Theo phân tích, người Việt Nam từng học tập và làm chủ nhiều tri thức, công nghệ tiên tiến để không tụt hậu, thậm chí có lúc đi trước các nước trong vùng ở một số lĩnh vực. Chẳng hạn, người Lạc Việt xưa đã nghĩ ra cách dùng đồng bọc đáy thuyền để chống các loài ký sinh đục gỗ, điều người Anh áp dụng cho thuyền bè hơn 1.500 năm sau. Triều Hồ cũng sáng chế cốc mồi có nắp đậy cho súng, một bộ phận quan trọng mà súng trên thế giới không thể thiếu trong 450 năm sau đó. Hoặc, với nền văn minh sông nước lâu đời, người xưa còn phát triển nhiều kỹ thuật đóng tàu, khiến tàu thuyền Đại Việt được đánh giá cao…

2. Song song với công trình này, Omega Plus và Nhà xuất bản Đại học Sư phạm cũng cho ra mắt cuốn Nhà nước và quyền lực chính trị ở Việt Nam đầu thế kỷ XIX, hợp thành bộ sách về chính trị, khoa học và kỹ thuật Việt Nam thời tiền hiện đại.

Đây là công trình chuyên khảo nghiên cứu cấu trúc quyền lực, nền hành chính và văn hóa chính trị Việt Nam dưới triều Nguyễn, giai đoạn bản lề trong tiến trình hình thành quốc gia dân tộc hiện đại. Tác giả cuốn sách là TS Vũ Đức Liêm, giảng viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Với nền tảng học thuật vững chắc cùng quá trình nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử Việt Nam và Đông Nam Á thời cận đại, ông mang đến một góc nhìn liên ngành, chặt chẽ và giàu sức thuyết phục.

Lựa chọn bối cảnh nửa đầu thế kỷ XIX, cuốn sách góp phần làm rõ một giai đoạn lịch sử vốn chưa được khai thác tương xứng trong nhiều diễn ngôn trước đây. Trên cơ sở phân tích và đối chiếu các nguồn sử liệu, tác giả chỉ ra đây là thời kỳ diễn ra những chuyển biến đáng kể về lãnh thổ, tổ chức nhà nước và bản sắc chính trị. Trong quá trình mở rộng không gian lãnh thổ kéo dài từ các thế kỷ trước, cùng việc xác lập cấu trúc lãnh thổ hình chữ S, nhà nước và quyền lực chính trị được phân tích như yếu tố trung tâm định hình diện mạo Việt Nam.

Không chỉ mô tả thiết chế, cuốn sách đi sâu phân tích cơ chế vận hành quyền lực trong thực tiễn. Tác giả khảo sát hệ thống văn bản hành chính, mạng lưới thông tin, tổ chức bộ máy cũng như các tương tác chính trị trong nội bộ triều đình. Qua đó, những vấn đề như mâu thuẫn phe phái, quá trình thương thảo quyền lực và việc thể chế hóa các quyết định chính trị được đặt trong một khung phân tích cụ thể, cho thấy tính phức tạp của đời sống chính trị thời kỳ này.

Bên cạnh đó, cuốn sách cũng dành sự quan tâm đến tư duy trị chính và vai trò của các cá nhân đứng đầu nhà nước, đặc biệt là các hoàng đế Gia Long, Minh Mệnh và Thiệu Trị. Thông qua việc phân tích chính sách và thực hành quản trị, tác giả cho thấy cách các vị vua này tham gia vào quá trình kiến tạo, củng cố mô hình nhà nước tập quyền, đồng thời phản ánh những giới hạn và thách thức của hệ thống này trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

Với nguồn tư liệu phong phú, cách tiếp cận hiện đại và lập luận sắc sảo, cuốn sách là ấn phẩm có giá trị đối với độc giả quan tâm đến lịch sử, khoa học chính trị, quản trị nhà nước cũng như hành trình hình thành và phát triển của quốc gia Việt Nam.

Theo chia sẻ từ Omega Plus, bộ sách về chính trị, khoa học và kỹ thuật Việt Nam thời tiền hiện đại được thực hiện nhằm gợi mở một cách nhìn hệ thống hơn về lịch sử. Thông qua hai công trình nghiên cứu chuyên sâu, bộ sách làm rõ hai phương diện quan trọng của Việt Nam thời tiền hiện đại: một bên là cấu trúc quyền lực và thiết chế nhà nước, bên kia là nền tảng khoa học, kỹ thuật và năng lực sáng tạo của con người.