Yoko Tawada: Sự trở lại của những áng văn chương kỳ lạ

Văn chương của Yoko Tawada đang nhận được nhiều sự chú ý trở lại khi bản dịch tiếng Việt của tiểu thuyết Hạc trắng xòe cánh do An Nhiên thực hiện vừa đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2025 ở hạng mục văn học dịch. Sự kiện này cũng góp phần đưa thế giới sáng tác độc đáo của nữ tác giả người Nhật Bản đến gần hơn với độc giả Việt Nam.

Sinh năm 1960 tại Tokyo và hiện sống tại Berlin, Yoko Tawada là 1 trong những gương mặt tiêu biểu của văn học Nhật Bản đương đại có ảnh hưởng quốc tế. Bà nổi bật với khả năng sáng tác bằng cả tiếng Nhật và tiếng Đức.

Từ vị trí của một nhà văn sống giữa các nền văn hóa, tác phẩm của Yoko thường đặt ra những câu hỏi về di cư, bản sắc, ngôn ngữ và sự dịch chuyển của con người trong thế giới toàn cầu hóa.

Những bản dịch mở lối cho độc giả Việt Nam

Độc giả Việt Nam bắt đầu biết đến tên tuổi của Yoko Tawada qua một số bản dịch xuất hiện trong những năm gần đây. Trong đó có tập truyện Hiến đăng sứ, tác phẩm "phản địa đàng" ra mắt tại Nhật Bản năm 2014, do Nguyễn Đỗ An Nhiên và Nguyễn Thị Ái Tiên dịch. Cuốn sách khắc họa một nước Nhật giả tưởng sau thảm họa, nơi người già sống rất lâu, trong khi trẻ em lại ốm yếu và chết yểu. Qua câu chuyện của ông Yoshino và người chắt Mumei, Yoko gợi lên nhiều suy tư về tương lai xã hội, tình trạng già hóa dân số...

Một tác phẩm khác cũng đã được giới thiệu tới bạn đọc Việt Nam là tập truyện Chàng chó, do Nguyễn Thị Ái Tiên dịch. Với chất liệu siêu thực pha trộn màu sắc dân gian, câu chuyện xoay quanh mối quan hệ kỳ lạ giữa một giáo viên và người đàn ông mang dáng dấp của loài chó. Từ những chi tiết tưởng như phi lý, Yoko đặt ra những câu hỏi về bản năng, sự cô đơn và ranh giới mong manh giữa con người với thế giới tự nhiên.

Gần đây, tiểu thuyết Hạc trắng xòe cánh tiếp tục mở rộng thế giới văn chương ấy theo hướng trầm lắng và chiêm nghiệm hơn. Câu chuyện theo chân Misa, một phụ nữ sống tại Berlin, khi cô lắng nghe những ký ức chiến tranh của người hàng xóm lớn tuổi, từ đó suy ngẫm về lịch sử, ký ức và những đường biên quốc gia từng bị chiến tranh xóa nhòa. Hình ảnh con hạc trắng trong tác phẩm trở thành biểu tượng cho sự cân bằng và chữa lành, gợi mở khả năng kết nối con người vượt qua những đứt gãy của quá khứ.

Tác phẩm ra mắt tại Nhật Bản năm 2023, được San Hô Books cùng NXB Văn học giới thiệu tới độc giả Việt Nam vào năm ngoái.

Ông Chu Đình Hoàng, Giám đốc San Hô Books, cho biết "Nhật Bản là một nền văn học lớn của thế giới và độc giả Việt Nam cũng đã quen thuộc với nhiều tác giả Nhật Bản. Tuy nhiên, nhà văn Yoko Tawada vẫn chưa được biết đến rộng rãi". Theo ông, việc bà sinh sống tại Đức và sáng tác bằng cả tiếng Nhật lẫn tiếng Đức đã tạo nên một góc nhìn đặc biệt về văn hóa và bản sắc, vừa độc đáo vừa có những điểm gần gũi với độc giả Việt Nam.

Tác phẩm mới nhất của Yoko Tawada được dịch và xuất bản tại Việt Nam là Rải rắc khắp nơi trên mặt đất, do Nguyễn Thị Ái Tiên dịch, NXB Phụ nữ Việt Nam ấn hành. Nét đặc biệt trong văn chương của Yoko Tawada nằm ở cách bà nhìn thế giới như một không gian mở, nơi các nền văn hóa và ngôn ngữ không ngừng va chạm và hòa trộn. Nhờ vậy, tác phẩm của bà không chỉ phản ánh những câu chuyện của riêng Nhật Bản, mà còn chạm tới những vấn đề rộng lớn của thời đại như di cư, khủng hoảng môi trường hoặc sự biến đổi của bản sắc cá nhân.

Góc nhìn từ người chuyển ngữ

Là dịch giả của Hiến đăng sứ và Hạc trắng xòe cánh, dịch giả Nguyễn Đỗ An Nhiên cho biết quá trình chuyển ngữ văn chương của Yoko mang đến nhiều thử thách thú vị.

Theo chị, Hiến đăng sứ là một tác phẩm đặc biệt khi kết hợp giữa yếu tố viễn tưởng, siêu thực và những vấn đề rất thực của xã hội đương đại. "Những yếu tố viễn tưởng trong tác phẩm thực ra không hoàn toàn mới, mà là sự lồng ghép giữa những yếu tố cổ xưa trong truyền thuyết, huyền thoại với những biến động của hiện thực như biến đổi khí hậu hoặc thảm họa hạt nhân. Vì vậy, độc giả ở nhiều quốc gia khác nhau đều có thể thấy mình trong đó", chị chia sẻ.

Dịch giả cũng cho rằng thách thức lớn nhất khi dịch Yoko nằm ở việc chuyển tải những lớp nghĩa tinh tế của ngôn ngữ. "Tác giả thường lồng ghép những yếu tố văn hóa Nhật Bản, những cách chơi chữ hoặc chiết tự Hán tự rất độc đáo. Làm sao để độc giả Việt Nam, kể cả những người không biết chữ Hán hoặc bối cảnh văn hóa ấy, vẫn có thể thưởng thức trọn vẹn tác phẩm, đó là điều khiến người dịch nhiều lúc phải đắn đo giữa việc dịch sát nghĩa hoặc dịch thoát ý".

Bên cạnh đó, Hạc trắng xòe cánh cũng cho thấy một sắc thái khác trong phong cách sáng tác của Tawada. Nếu Hiến đăng sứ đôi khi khiến người đọc rùng mình vì những viễn cảnh có thể xảy ra trong tương lai, thì Hạc trắng xòe cánh lại dẫn dắt người đọc từ những câu chuyện đời thường tới những suy tưởng mang màu sắc linh thiêng.

Trong bối cảnh văn học thế giới ngày càng chú ý tới những tiếng nói đa văn hóa, sự xuất hiện các bản dịch tiếng Việt từ tác phẩm của Yoko Tawada được xem là cơ hội để độc giả trong nước tiếp cận 1 trong những giọng văn độc đáo của văn chương đương đại.