Góc nhìn 365: Từ lưu trữ tới kiến tạo giá trị mới

Diễn ra tuần trước tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước (Hà Nội), triển lãm Thưởng lãm Châu phê - Lưu dấu Mộc bản đã thu hút sự quan tâm lớn khi hai Di sản Tư liệu thế giới là Châu bản triều Nguyễn và Mộc bản triều Nguyễn được giới thiệu tới người xem.

Nhưng câu chuyện không dừng ở đó. Xa hơn, nó cho thấy một tư duy mang tính kiến tạo đang dần rõ nét từ ngành lưu trữ: các tư liệu hiện có cần sớm được đưa ra đời sống để phục vụ giáo dục, lan tỏa tri thức và phát huy giá trị văn hóa - lịch sử.

Nhìn lại, trong nhiều thập niên, ngành lưu trữ thường được hình dung như một "thế giới" lặng lẽ và khá xa lạ với công chúng. Tại đó, tư liệu luôn được bảo quản trong các kho chuyên dụng, chủ yếu phục vụ hoạt động nghiên cứu hoặc công tác quản lý nhà nước, và ít khi bước ra ngoài phạm vi của giới chuyên môn.

Đáng nói, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước (Bộ Nội vụ) hiện đang bảo quản một khối lượng tư liệu đồ sộ, với hơn 30 km giá tài liệu gắn với nhiều thời kỳ. Trong kho tàng tri thức ấy không chỉ có các sự kiện lịch sử, mà còn có cách một xã hội được vận hành, những quyết định chính trị - xã hội của từng giai đoạn và cả những giá trị tinh thần được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Và, như một bước phát triển tất yếu theo nhu cầu xã hội, những năm gần đây, một chuyển động đáng chú ý đã diễn ra trong ngành lưu trữ, khi nhiều hoạt động giới thiệu và khai thác tài liệu dần được đẩy mạnh tại các trung tâm lưu trữ quốc gia. Đặc biệt, sau khi Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành đầu năm nay, một không gian trưng bày dành cho công chúng đã được tổ chức tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước (12 Đào Tấn, Hà Nội), vốn là "đại bản doanh" của ngành.

Như lời Cục trưởng Đặng Thanh Tùng, việc phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ không thể chờ đến khi có đầy đủ mọi điều kiện lý tưởng. Dù được đặt trong trụ sở của một cơ quan hành chính - vốn chưa có thiết kế ban đầu cho hoạt động tham quan - không gian trưng bày này vẫn hiện hữu như một bước đi chủ động của ngành, để các tư liệu đến gần hơn với đời sống, và qua đó triển khai kịp thời Nghị quyết lớn của Đảng về phát triển văn hóa.

***

Đáng chú ý, tại triển lãm vừa qua, các tài liệu không chỉ được trưng bày như những hiện vật thuần túy. Xa hơn, rất nhiều trong số đó được diễn giải theo hướng gần gũi với đời sống, giúp người xem tiếp cận lịch sử bằng nhiều trải nghiệm khác nhau như theo dõi các thước phim tư liệu, tìm hiểu nghệ thuật san khắc mộc bản hay trực tiếp tham gia trải nghiệm in dập từ những bản khắc cổ.

Với cách tiếp cận này, những tư liệu mang tính "hành chính" của triều Nguyễn bỗng trở nên sống động hơn. Tại đó, những dòng châu phê của các hoàng đế Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị hay Tự Đức đã gợi lên những bối cảnh trị quốc khác nhau với các suy tư về dân sinh, về khát vọng "quốc thái dân an" hay trách nhiệm của người đứng đầu vương triều.

Tương tự, các bản khắc Mộc bản về Tết hoàng cung triều Nguyễn cũng mở ra một bức tranh sinh hoạt cung đình đầu năm - từ lễ Ban sóc, Dựng nêu, Trừ tịch đến Khánh hạ, Khai ấn - cho thấy nhịp sống quy củ, trang nghiêm cùng những ước vọng tốt lành của một thời.

Cách làm ấy phản ánh một tư duy phát triển theo hướng kiến tạo của ngành lưu trữ: tài liệu không thể chỉ là những di sản "tĩnh", mà cần trở thành một nguồn lực tri thức có thể phục vụ trực tiếp cho đời sống xã hội. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, hướng đi này càng trở nên rõ ràng khi các tư liệu được giới thiệu bằng những hình thức phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin hiện đại, để hiện diện sinh động trong đời sống văn hóa.

Từ một góc độ khác, điều này cũng mở ra những khả năng mới trong giáo dục lịch sử. Thông qua các trải nghiệm dựa trên tư liệu gốc, người học có thể tiếp cận quá khứ một cách trực quan hơn, từ đó cảm nhận lịch sử theo hướng sinh động và gần gũi.

Đặc biệt, trong bối cảnh hiện tại, vai trò của các nguồn tư liệu lưu trữ chính thống ngày càng quan trọng khi luôn là cơ sở để xác lập sự thật trước các thông tin có thể bị cắt xén hoặc diễn giải sai lệch trên không gian mạng. Có nghĩa, việc đưa những tư liệu này đến gần hơn với công chúng cũng là một giải pháp góp phần củng cố nền tảng tri thức của xã hội tương lai.

Như thế, vai trò của ngành lưu trữ cũng đang dần thay đổi: từ một nơi lặng lẽ gìn giữ quá khứ, lưu trữ đang trở thành một thiết chế văn hóa - nơi tri thức được lan tỏa và ký ức của dân tộc tiếp tục được bồi đắp qua từng thế hệ.

Trong dòng chảy ấy, những triển lãm như "Thưởng lãm Châu phê - Lưu dấu Mộc bản" gợi ra một ý nghĩa rộng hơn: đưa các giá trị của lịch sử bước vào đời sống hôm nay, để tiếp tục đối thoại với hiện tại và soi sáng tương lai.