Nhìn lại 1 năm phát hiện cặp thuyền gỗ trên sông Dâu cổ

Có sự trùng lặp ngẫu nhiên về thời gian của tôi gắn với hai phao thuyền Hà Mãn: Đầu năm ngoái, khi cặp phao thuyền Hà Mãn xuất lộ do một người dân địa phương đào hồ nuôi cá phát hiện và báo cho ngành văn hóa địa phương, thông qua anh Dương Trung Quốc và Tuấn "Cá sấu", tôi đã biết tin ngay, khi cùng gia đình đang nghỉ chơi bên Thụy Điển, chuẩn bị về Việt Nam.

Xem chuyên đề Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất TẠI ĐÂY

Năm nay cũng vậy, đến lịch viết kỹ về hai phao thuyền này cho chuyên mục "Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất" của Thể thao và Văn hóa, tôi cũng ngồi trong gian phòng nhỏ dưới hầm nhà con gái ở thành phố Växjö (Thụy Điển). Tuyết phủ trắng thành phố và bắt đầu tan…

1. Hiện tại, tôi vẫn ấp ủ nguyện vọng đưa "kỳ quan" đất nước hai ngàn năm tuổi này ra cho công chúng trong nước và thế giới. Ngày hôm qua, trên tàu từ Berlin (Đức) sang Thụy Điển, tôi đã kịp đưa lên trang Facebook của mình bài đăng trên báo Thể thao và Văn hóa, nói sâu về kỹ thuật tạo thuyền Đông Sơn bằng cách dùng nền đáy là một thuyền độc mộc để cơi nâng ván mạn lên cao, với kỹ thuật chốt mộng rất tinh tế và tiến bộ vào loại nhất đương thời. Một số bạn đọc đã hỏi tôi: Tại sao một phát hiện lớn như vậy lại có vẻ như bị lãng quên?

Thực ra gần đây phóng viên một số tờ báo đã phỏng vấn tôi và đã đăng tải trên hai bản báo về hai con thuyền này, chủ yếu nhắc đến thông tin về các niên đại C14 làm từ gỗ thuyền. Như đã phát biểu chính thức tại hội nghị "đầu bờ" ngày 26/2/2025 trước nhiều nhà khoa học và giới báo chí, tôi cho rằng hai phao thuyền vừa khai quật hội đủ các yếu tố khảo cổ và kỹ thuật cho niên đại Đông Sơn, khoảng trên dưới 2.000 năm trước, rất giống với 7 thuyền Đông Sơn, cả địa tầng lẫn trầm tích mộ thân cây khoét rỗng Đông Sơn ở đồng bằng sông Hồng.

Do giá trị quan trọng của hai phao thuyền khảo cổ ở Hà Mãn, tôi sẽ dành vài ba buổi "rì rầm" để mô tả chi tiết cho các bạn đọc quan tâm hiểu rõ. Trước đây, ngay sau khi khai quật, tôi đã viết liền 5 bài trên báo Thể thao và Văn hóa nói về những vấn đề liên quan từ khâu phát hiện, khai quật, đánh giá chức năng, niên đại, phục hồi, bảo quản dành cho hai phao thuyền này. Còn hôm nay, tôi tập trung đi sâu vào kỹ thuật tạo nền đáy của hai phao thuyền Hà Mãn, bắt đầu với hai nền thuyền độc mộc.

2. Như đã từng phân tích, nền đáy của hai phao thuyền Hà Mãn là hai thuyền độc mộc lớn có độ dài gần 12m và chỗ rộng nhất tới 90cm. Đây là hai phần đáy tạo bằng kỹ thuật độc mộc, hai đầu cân đối nhằm chủ đích tạo nền đáy cho việc cơi nới nâng mạn tạo khoảng chứa giãn nước lớn đủ nổi đỡ kiến trúc sàn bên trên. Chúng tôi chưa nhận ra khác biệt nào mang tính "đầu", "đuôi" của phần thuyền độc mộc bên dưới.

Hình trái: bản vẽ mặt cắt phần “ghế tựa” hình chữ L ngửa (màu xanh lá cây) táp vào đầu thuyền độc mộc (màu xanh công nghiệp) bằng các chốt đinh gỗ lớn (màu đỏ). Hình phải: nguyên trạng “ghế tựa” với những đinh chốt, tạo ra điểm tựa đỡ các đầu ván mạn ở phần đầu một thuyền phao Hà Mãn. Sáu thanh giằng nằm song song với độ nghiêng lưng “ghế tựa”, giúp gia cố tiếp xúc giữa hai bên “ghế tựa” với các lớp ván mạn

Điều này khác biệt hoàn toàn với hơn hai chục tiêu bản thuyền độc mộc thực sự từ niên đại Đông Sơn đến thời Lê - Mạc đang lưu giữ tại Bảo tàng Khảo cổ học Tàu thuyền do tôi sưu tầm và sáng lập, cũng như hàng trăm thuyền độc mộc hiện tồn ở vùng Tây Nguyên và Tây Bắc nước ta. Những thuyền độc mộc thực sự đều được chế tạo với đầu, đuôi phân biệt rõ ràng, thường đuôi nặng và tù hơn, còn phần đầu thon gọn và hớt nhẹ lên theo luật khí động học. Việc đẽo hai thuyền độc mộc làm đáy thuyền ở Hà Mãn cân đối giữa đầu và đuôi cho thấy chủ đích không nhằm tạo thuyền mà tạo nền đáy cho việc dựng khung ghép ván cao hơn.

Giữa lòng hai thuyền độc mộc này có tạo sẵn các ô đỡ dày hơn và các ụ gỗ hai bên để chèn, gác các tấm gỗ căng ngang nhằm đẩy doãng cho hai mạn mở rộng hết cỡ.

Để đảm nhiệm chức năng chính, biến con thuyền độc mộc làm chỗ dựa nền cho việc ghép nâng các ván mạn, có hai hệ kỹ thuật mộc quan trọng phải thực hiện. Thứ nhất, đó là việc tạo ra hệ thống lỗ chốt mộng đều đặn ở hai bên thành mạn. Thứ hai, phải nâng cao hai đầu thuyền đến độ cao dự kiến của cả phao thuyền. Ở những phần còn nguyên vẹn của một bên phao thuyền đã khai quật, có thể đếm được tổng số 8 tầng ván được ghép nâng thêm tính từ mạn thuyền độc mộc. Trung bình mỗi tầng ván rộng 20cm, như vậy hai đầu thuyền độc mộc phải được nâng cao thêm 150 - 160cm nữa. Đó là việc chế thêm 4 "ghế tựa" lớn hình chữ L nghiêng để ghép vào bốn đầu của hai con thuyền độc mộc. Góc nghiêng của tấm tựa vào khoảng 45 - 50 độ, đủ để đẩy đỉnh phía trên cao thêm 1,6m và rộng thêm 2m nữa so với đầu thuyền độc mộc. Như thế, nếu đo phần đáy độc mộc chỉ dài 11 - 12m thì ở phần trên rộng tới 15 - 16m.

Toàn cảnh hai phao thuyền Hà Mãn sau khi khai quật vét lòng nhìn từ trên cao xuống (hình trái) và chi tiết 5 vách ngăn hở tạo thành 4 khoang chính ở giữa (hình phải). Các vệt trắng giữa các thanh giằng là khe thủng bịt bởi trầm tích bùn được các nhà khảo cổ để lại giúp đỡ các thanh giằng

Để tạo hai mạn thuyền độc mộc cao dần lên, các ván ghép đều có hàng lỗ mộng tương thích chính xác cả về độ rộng lẫn độ dày với dãy mộng trên mạn thuyền độc mộc. Các ván sau cũng theo đó mà làm.

Liên kết ván mạn chỉ bằng mộng chốt giữa các rìa ván mỏng không đảm bảo chắc chắn khi chúng được chồng cao dần lên. Vì vậy xuất hiện các thanh giằng ngang, đẩy căng và chốt níu từng hàng ván hai bên mạn. Các thanh ngang này có ngoàm ở hai đầu và chốt xuyên ván mạn thân thuyền để vừa đẩy căng ván từ bên trong, vừa hãm chốt các ván mạn từ bên ngoài.

Như vậy, để ván mạn bám chắc thì ngoài hệ thống mộng chốt chạy dọc theo chiều dài ván mạn thuyền độc mộc, vừa có các thanh chốt giằng hai bên mạn với nhau. Các thanh chốt giằng này gắn các tầng mạn lên cao dần tạo thành các thanh ngang chia "khoang" hở. Mỗi phao thuyền Hà Mãn hiện đếm được 4 hệ thanh vách ngang chính chia đều nhau như vậy. Mỗi "vách" có 8 thanh tương ứng với 8 tầng tấm nâng mạn. Các thanh vách này không khít kín để tạo thành các khoang chứa độc lập mà chỉ tạo thành kết cấu giằng mà thôi.

Ở hai đầu thuyền nhìn từ trên cao có thể nhận ra mỗi đầu hai nhóm thanh ngang nữa, nhưng tính chất phức tạp hơn do phải liên kết với hai phần "ghế tựa" cơi nới mở rộng chiều dài hai đầu thuyền. Tôi sẽ phân tích kỹ hệ liên kết này ở bài sau.