"3 chân kiềng" để người trẻ bước vào thế giới AI

Trong đời sống của người trẻ hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) không còn xuất hiện như một công cụ công nghệ tách biệt, mà đã hòa vào nhịp sinh hoạt thường nhật.

AI có mặt trong học tập, công việc, giải trí và cả những quyết định cá nhân, đến mức nhiều người trẻ khó hình dung một ngày trọn vẹn nếu thiếu sự hỗ trợ từ các ứng dụng thông minh.

Một "người bạn đồng hành" vô hình

"AI hiện diện gần như trong mọi ngóc ngách đời sống của tôi" - Hà Linh (2005, sinh viên ngành Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền) nói về thói quen hằng ngày của mình. Từ học tập, làm việc cho tới giải trí, lướt TikTok hay nhắn tin với Meta AI, sự có mặt của trí tuệ nhân tạo với Linh là điều hiển nhiên đến mức… khó nhận ra.

Có một trải nghiệm khiến Linh "giật mình". Đó là ngày nền tảng AI mà cô thường xuyên sử dụng gặp lỗi. "Hiệu suất công việc của tôi hôm đó giảm khoảng 1/3. Các tác vụ kéo dài hơn rất nhiều. Lúc đó tôi mới nhận ra AI không chỉ là công cụ hỗ trợ nữa, mà đã trở thành một phần trong thói quen làm việc hằng ngày" - Linh kể. Từ việc tra từ tiếng Anh thay cho từ điển truyền thống, tạo bảng dữ liệu trên Google Sheets, đến việc "training" AI theo phong cách cá nhân suốt gần một năm, Linh ý thức rất rõ cả mặt lợi lẫn nguy cơ lệ thuộc mà AI mang lại.

Trong khi đó, Kiều Khánh Nam (2005, sinh viên ngành Quản trị doanh nghiệp và công nghệ, Trường Quản trị và Kinh doanh, ĐHQG Hà Nội) tiếp cận AI với tâm thế chủ động hơn. "AI với tôi giống như một "người thầy" và cũng là một "quân sư" toàn năng - hỗ trợ từ học tập đến các quyết định trong đời sống hằng ngày" - Nam chia sẻ.

Đáng nói, trong dự án xã hội Vươn mình cùng nền tảng số, hướng tới đào tạo kỹ năng truyền thông số cho người khuyết tật thực hiện cuối năm 2025 (hiện dự án này đang tham gia chương trình Sinh viên Thế hệ mới 2025 của Đài Truyền hình Việt Nam), AI được Nam và các thành viên của nhóm dự án sử dụng để phân tích thị trường, nghiên cứu đối thủ và đề xuất chiến lược phát triển. "AI giúp chúng tôi chọn lọc thông tin nhanh hơn, gợi ý những hướng đi khả thi. Nhờ sự hợp tác của trí tuệ nhân tạo, dự án có được những thành tích, điểm sáng rất đáng mong đợi" - Nam cho hay.

Tuy nhiên, chính Nam cũng thừa nhận, sự nhanh chóng và "trơn tru" của AI từng khiến anh rơi vào "bẫy tâm lý" khi làm nghiên cứu khoa học: tin vào kết quả của AI quá nhiều, không chọn lọc thông tin "sạch" và gần như dựa 100% vào AI. "Điều tôi lo ngại khi bản thân tin tưởng vào AI quá nhiều sẽ dần mai một tư duy phản biện, sự sáng tạo vốn có hay nói nôm na là không chịu động não!" - Nam bày tỏ.

Còn với Bích Lộc (2002, biên tập viên sách), AI lại chạm đến khía cạnh sáng tạo và cảm xúc. Trong công việc thẩm định bản thảo, Lộc chứng kiến không ít trường hợp bản thảo bị "can thiệp quá nhiều" bởi AI, khiến chất lượng và "hồn cốt" tác phẩm suy giảm. "Đọc những cuốn sách được dùng AI biên soạn, tôi thấy thiếu cảm xúc, không có "hồn" như tác giả tự viết" - Lộc chia sẻ.

Đáng chú ý hơn, AI với Lộc không chỉ là công cụ nghề nghiệp. "Có lúc tôi dùng AI để tâm sự chuyện tình cảm. Đôi khi tôi cảm thấy AI còn hiểu mình hơn cả bạn bè, lại không sợ bị phán xét" - Lộc bộc bạch. Từ trải nghiệm này, ta dễ thấy, AI đang dần len vào đời sống tinh thần của người trẻ, trở thành nơi tìm kiếm lời khuyên, sự đồng cảm, điều trước đây vốn thuộc về các mối quan hệ con người.

Những trải nghiệm cá nhân của những người trẻ này không phải cá biệt. Theo báo cáo The State of Consumer AI in Vietnam 2025 do Decision Lab (một đơn vị nghiên cứu thị trường độc lập tại Việt Nam) thực hiện, 86% người trẻ trong độ tuổi 18 - 24 tại Việt Nam đã từng sử dụng AI, trong đó khoảng 40% dùng hằng ngày.

Nền tảng từ "3 chân kiềng"

Chia sẻ với Thể thao và Văn hóa, TS Hoàng Thị Mai (Trưởng khoa Toán - Công nghệ thông tin, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) cho rằng, sự phổ biến của AI trong giới trẻ là điều dễ hiểu. "Không chỉ sinh viên đại học, mà cả học sinh phổ thông, giáo viên cũng đã sử dụng AI trong học tập, giảng dạy và đời sống. AI đang hiện diện ở hầu hết các lĩnh vực, mọi mặt của đời sống xã hội" - bà cho biết.

Theo TS Mai, AI mang lại nhiều lợi ích rõ rệt, từ việc giúp tiếp cận thông tin, giải quyết vấn đề nhanh chóng và đa chiều đến nâng cao hiệu suất lao động, giải phóng con người trong nhiều công việc hành chính đơn giản. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi trong việc tiếp nhận AI nằm ở cách sử dụng.

"Nếu người trẻ chỉ dùng AI để tìm câu trả lời sẵn có, không tư duy trước, thì rất dễ dẫn đến lười suy nghĩ và lệ thuộc". Cách sử dụng đúng, theo chuyên gia này, là phải bắt đầu bằng tư duy độc lập: Tự đề xuất phương án, sau đó dùng AI để đối chiếu, phản biện, đào sâu thêm. Khi đó, AI mới thực sự trở thành công cụ giúp nâng cao chất lượng tư duy.

Bên cạnh nguy cơ lệ thuộc, TS Mai chỉ ra hàng loạt rủi ro khác mang tính đặc thù của AI mà người trẻ cần được trang bị kiến thức để đối diện: AI có thể mang thiên kiến từ dữ liệu huấn luyện; có hiện tượng "ảo giác", tạo ra thông tin sai nhưng rất thuyết phục; rủi ro về quyền riêng tư, deepfake; và những vấn đề liên quan đến bản quyền, đạo đức dữ liệu.

Trong bối cảnh AI ngày càng tác động sâu đến học tập, việc làm và định hướng nghề nghiệp, TS Mai cho rằng người trẻ cần xây dựng nền tảng vững chắc dựa trên "ba chân kiềng": học vấn về AI, tư duy phản biện và đạo đức AI. Cùng với đó là sự tò mò, tinh thần học tập suốt đời. Đây là những kỹ năng cốt lõi giúp người trẻ không bị cuốn đi trong làn sóng công nghệ thay đổi nhanh chóng.

"Người trẻ cần được cung cấp kiến thức một cách bài bản, thường xuyên được cập nhật để hiểu đúng bản chất của AI" - TS Mai nhấn mạnh - "Trên cơ sở đó, họ mới có thể đánh giá việc sử dụng AI sao cho hiệu quả, không thần thánh hóa trí tuệ nhân tạo như một công cụ có thể làm được mọi thứ, không quá tin vào những kết quả mà AI trả lại, và cũng không ỷ lại đến mức việc gì cũng dùng đến AI, để rồi bản thân không còn đào sâu tư duy và suy nghĩ độc lập".

Thể thao và Văn hóa - Xuân Bính Ngọ 2026