"Mở lối" cho di sản tư liệu

"Chúng tôi muốn công chúng hiểu rằng lưu trữ không phải là những trang giấy cũ bụi bặm, mà là hồn cốt, là niềm tự hào dân tộc. Và không gian này chính là nơi hiện thực hóa cách tiếp cận đó" - ông Đặng Thanh Tùng, Cục trưởng Cục Văn thư Lưu trữ Nhà nước (Bộ Nội vụ) chia sẻ trong lễ ra mắt Không gian giới thiệu di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu ngày 28/1.

1. Nằm tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước (12 Đào Tấn, Hà Nội), không gian trưng bày có thiết kế khoa học với 3 khu vực chính, trong đó trung tâm là không gian media hiện đại - nơi tài liệu lưu trữ được chuyển hóa thành các nội dung media, dữ liệu số, sản phẩm tương tác đa phương tiện. Tới đây, du khách có thể tra cứu, tương tác và học tập từ tài liệu lưu trữ gốc thông qua các màn hình tương tác, tìm kiếm thông tin, đồng thời tìm hiểu tổng quan về các di sản tư liệu, tài liệu lưu trữ quốc gia hoặc lịch sử phát triển của ngành lưu trữ tại Việt Nam.

Theo chia sẻ, không gian trưng bày được hình thành trên cơ sở triển khai hai đề án Bảo quản và phát huy giá trị tài liệu Mộc bản triều Nguyễn và Bảo quản và phát huy giá trị tài liệu Châu bản triều Nguyễn do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ năm 2016. Đây cũng là hai di sản tư liệu thế giới hiện do Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước quản lý.

Thực tế, những năm qua, đơn vị này đã áp dụng nhiều giải pháp khoa học hiện đại để tu bổ, xử lý bết dính cho hàng nghìn tờ Châu bản, cũng như cứng hóa, phục chế hàng nghìn tấm Mộc bản bị mục mủn, và triển khai nhiều hình thức giới thiệu nội dung.

Tại không gian trưng bày, nhiều tư liệu quý thuộc hai di sản tư liệu thế giới này đã được giới thiệu tới công chúng. Nổi bật có các Châu bản gốc còn nguyên bút phê bằng mực đỏ của các vua triều Nguyễn - trong đó có văn bản của vua Tự Đức khiển trách các quan lại liên quan đến việc để thất thủ thành Hà Nội; văn bản hiếm có của vua Thành Thái (có hình vẽ kèm bút phê) về thiết kế trang phục cho đội thị vệ bảo vệ hoàng cung; văn bản của vua Khải Định mang giá trị thư pháp cao, quy định rõ việc thiết đại triều vào các ngày mùng 1, 11 và 21 hằng tháng.

Với Mộc bản, đây cũng là lần đầu tiên Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (Lâm Đồng) đưa ra Hà Nội trưng bày nhiều tấm Mộc bản quý. Các Mộc bản này khắc những bộ sách quan trọng của lịch sử Việt Nam như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam nhất thống chí, Quốc triều hình luật cùng nhiều bộ sách giá trị khác của triều Nguyễn.

Ngoài ra, không gian trưng bày còn giới thiệu nhiều tư liệu quan trọng liên quan đến quá trình ra đời, cũng như các sắc lệnh liên quan về Quốc kỳ, Quốc ca và Quốc huy của Việt Nam.

2. "Ngay trong khuôn khổ của một trụ sở hành chính của cơ quan quản lý nhà nước, chúng tôi đã ưu tiên dành những nguồn lực tốt nhất để kiến tạo một không gian mở, sẵn sàng đón tiếp công chúng", Cục trưởng Đặng Thanh Tùng chia sẻ trong lễ khai mạc không gian trưng bày.

Như lời ông, đây là mô hình phù hợp với thông lệ quốc tế, khi cơ quan lưu trữ quốc gia của mỗi nước luôn là địa chỉ tin cậy để giới thiệu những tư liệu quý giá, tiêu biểu nhất, phản ánh chiều sâu lịch sử, văn hóa và truyền thống quản trị của quốc gia.

Đáng chú ý, sau khi ra mắt, không gian này sẽ mở cửa thường xuyên, phục vụ rộng rãi công chúng kể từ ngày 3/3 tới, với thời gian từ 9h00 đến 16h00 các ngày trong tuần. Các cá nhân, tổ chức có thể trực tiếp tới đây, hoặc liên hệ trước với Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước để được hỗ trợ và bố trí nội dung tham quan phù hợp.

Thực tế, đây là một bước tiến lớn của ngành lưu trữ - khi trong nhiều năm trước, việc tiếp cận các tài liệu lưu trữ đặc thù thường bị hạn chế mạnh bởi các quy định hành chính cũng như yêu cầu nghiêm ngặt về bảo quản. Còn lần này, sự xuất hiện của Không gian giới thiệu di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu đánh dấu một bước tiến mới trong việc hiện thực hóa chủ trương của ngành: Đưa di sản tư liệu, tài liệu lưu trữ đến gần hơn với xã hội, phục vụ cộng đồng.

Dự kiến, trên cơ sở kết quả vận hành không gian giới thiệu này, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước sẽ chỉ đạo các Trung tâm Lưu trữ quốc gia trực thuộc chủ động chuẩn bị đầy đủ các điều kiện cần thiết, tiến tới mở cửa phục vụ độc giả tất cả các ngày trong tuần, từng bước mở rộng mô hình phục vụ mở trong lĩnh vực lưu trữ, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận tài liệu lưu trữ và đưa di sản tư liệu, tài liệu lưu trữ quốc gia đến gần hơn với đời sống xã hội.

Đánh giá về ý nghĩa lâu dài của mô hình này, ông Đặng Thanh Tùng nhấn mạnh: "Đây là dấu mốc quan trọng, mở ra một hành trình mới trong việc làm sống dậy các giá trị di sản tư liệu. Di sản tư liệu, tài liệu lưu trữ chỉ có thể thực sự hồi sinh và đồng hành cùng sự phát triển của dân tộc khi có sự chung tay của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội".