(TT&VH) - Toà phúc thẩm Mỹ vừa tuyên bố giữ nguyên phán quyết của một toà án cấp thấp hơn, trong đó khẳng định Công ty Odyssey Marine Exploration của nước này phải trả lại cho Tây Ban Nha một kho báu khổng lồ trị giá tới nửa tỉ USD. Đây có thể xem là một vố đau với Odyssey bởi họ đã đổ không biết bao nhiêu tiền của, công sức để trục vớt kho báu từ dưới đáy biển lên, đem chúng về Mỹ, rồi lại phải mang trả mà không "xơ múi" được gì.
Theo phán quyết của Toà án Phúc thẩm Liên bang Mỹ, Odyssey sẽ phải trả lại số tiền xu vàng và bạc trị giá 500 triệu USD cho Tây Ban Nha, mà họ tìm thấy được dưới đáy Đại Tây Dương hồi tháng 5/2007.
Đoàn tàu chở kho báu
Quyết định mới nhất của toà cấp cao đã thuận theo một phán quyết được toà cấp dưới đưa ra hồi tháng 12/2009. Theo đó, thẩm phán Steven D. Merryday của toà sơ thẩm Atlanta đã khẳng định Tây Ban Nha là chủ sở hữu hợp pháp kho báu mà Odyssey đã mang lên từ bờ biển Bồ Đào Nha, cũng chính là nơi chiếm hạm Nuestra Señora de las Mercedes của nước này bị phá huỷ trong một cuộc hải chiến hồi năm 1804.
Mercedes là một chiến hạm 34 pháo, một mẫu tàu rất phổ biến vào thời đó. Năm 1894, con tàu này chở theo đầy vàng bạc, đá quý, nằm trong một hạm đội gồm 4 tàu chiến Tây Ban Nha đã rời khỏi Peru, dừng chân ở Uruguay và chỉ còn một ngày nữa là đến đích thì bị một đội tàu Anh chặn lại.
Những thùng lớn đựng xu bạc lấy lên từ dự án Thiên Nga Đen của Odyssey,
được cho là hàng hoá mà con tàu Mercedes yểu mệnh mang theo
Khi đó, Tây Ban Nha đang là một nước trung lập, nhưng đã thể hiện dấu hiệu muốn tuyên chiến với Anh để liên minh với Napoleon tại Pháp. Người Anh biết chuyện đã quyết định đánh đòn phủ đầu. Theo lệnh của Bộ Hải quân Anh, Phó Đô đốc Sir Graham Moore đã yêu cầu đoàn tàu Tây Ban Nha đổi hướng và đi về phía Anh. Viên sĩ quan chỉ huy hạm đội Tây Ban Nha, Phó Đô Đốc Don José Bustamente, đã từ chối và nổ súng vào người Anh, dẫn tới một cuộc hải chiến ngắn.
Trong lúc giao tranh, một viên đạn đại bác đã bay vào kho thuốc súng của Mercedes, khiến nó nổ tung thành từng mảnh và chìm xuống biển tại khu vực mũi Santa Maria, Bồ Đào Nha.
Các nhân chứng về sau kể lại rằng Mercedes vỡ tung "như một quả trứng". Phần lớn các thuỷ thủ của Mercedes được cứu thoát, nhưng lô hàng nó mang theo đã vĩnh viễn chìm xuống đáy đại dương.
Trong một lá thư gửi về Anh, Moore nói rằng 4 con tàu Tây Ban Nha đang chở theo 4.436.519 các đồng peso vàng và bạc, với 1.307.634 đồng thuộc về quốc vương Tây Ban Nha. Sau sự kiện này, Tây Ban Nha đã tuyên chiến với Anh.
Tranh cãi kéo dài
Thời hiện đại, câu chuyện về kho báu của Mercedes đã nhanh chóng thu hút sự chú ý của các công ty săn lùng kho báu ở đáy biển.
Odyssey là một trong những công ty săn lùng kho báu dưới đáy biển tầm cỡ nhất hiện nay, với đội ngũ nhân viên giàu kinh nghiệm và máy móc hiện đại. Hồi năm 2003, công ty đã gây tiếng vang khi phát hiện được xác tàu SS Republic bị đắm thời nội chiến Mỹ và thu hồi 50.000 đồng tiền, 14.000 cổ vật từ độ sâu gần 600 mét.
Năm 2007, họ công bố việc phát hiện ra Thiên Nga Đen, một địa điểm có chứa nhiều xác tàu từ thời đi xâm chiếm thuộc địa bị đắm, tại Đại Tây Dương. Công ty nói rằng địa điểm này có tới 500.000 đồng tiền bạc nặng hơn 17 tấn, hàng trăm đồng tiền vàng, vàng thỏi đã qua xử lý và nhiều cổ vật giá trị khác.
Theo sau việc phát hiện Thiên Nga Đen, Tây Ban Nha đã đâm đơn kiện Odyssey, cho rằng kho báu công ty mang lên từ lòng biển thuộc về con tàu yểu mệnh. Madrid khẳng định kho báu thuộc về tàu Mercedes và tất cả đều thuộc quyền sở hữu hợp pháp của Tây Ban Nha, theo nguyên tắc miễn trừ quốc gia (sovereign immunity).
Odyssey ban đầu đã từ chối tiết lộ việc họ lấy kho báu lên từ con tàu nào, với lý do có quá nhiều xác tàu ở khu vực Thiên Nga Đen. Tiếp đó họ nói rằng chưa chắc khó báu đã được mang lên từ xác tàu Mercedes.
Các đồng tiền vàng (trái) được rô bốt lùng sục đáy biển hiện đại của
Odyssey phát hiện và đưa lên bờ trong dự án Thiên Nga Đen
Tây Ban Nha bèn cử một đoàn chuyên gia tới kiểm tra các đồng tiền Odyssey tìm thấy và họ thấy rằng chúng gồm cả những đồng đô la Tây Ban Nha nổi tiếng, một số đã được đúc hồi năm 1803 ở Lima, Peru, khi đó còn là thuộc địa của Tây Ban Nha. Tuy nhiên, phía Odyseey vẫn cố gắng "chầy bửa", khi nói trên hãng tin CNN rằng các quan chức Tây Ban Nha mới chỉ xem xét một lượng nhỏ đồng xu và chưa chắc tất cả đều giống những đồng đô la trên.
Bộ trưởng Văn hoá Tây Ban Nha khi đó, ông Guillermo Corral Van Damme, đã lên tiếng kêu gọi Odyssey trả lại kho báu và tuyên bố đất nước ông "không ham hố chuyện tìm vàng". "Chúng tôi chỉ cố đuổi theo lịch sử, ký ức, sự tôn trọng, đặc biệt là khi nơi người ta đào bới là mộ phần của cha ông chúng tôi" - ông nói.
Nhưng Odyssey cũng tỏ ra không vừa. Đồng sáng lập viên công ty, ông Greg Stemm, đáp lại rằng: "Nếu họ thực sự không quan tâm tới tiền bạc trong chuyện này thì chúng tôi rất vui lòng giữ các đồng xu lại và tiến hành các nghiên cứu khảo cổ thay cho họ mà không thu phí".
Mãi gần đây, Odyssey mới thừa nhận kho báu được mang lên từ tàu Mercedes, nhưng do thực hiện một hoạt động mang tính thương mại thuần tuý vào lúc bị đắm nên nó không thể được hưởng nguyên tắc miễn trừ quốc gia. Tuy nhiên Goold đã bác bỏ lý lẽ trên. "Một con tàu hải quân thì sẽ luôn là tàu quân sự. Đây là tài sản của một quốc gia, chỉ chịu sự quản lý của riêng quốc gia đó" - ông nói.
Phần thắng nghiêng về phía Tây Ban Nha
Theo sau phán quyết của toà phúc thẩm, Phó Chủ tịch Odyssey, bà Melinda MacConnel, đã không giấu nổi thất vọng vì tưởng toà sẽ đứng về phía họ. Tuy nhiên công ty vẫn chưa đầu hàng trước đối thủ.
"Chúng tôi có kế hoạch đâm đơn kháng án lên toà tối cao và chúng tôi có 90 ngày để làm việc này" - bà Melinda nói.
Song luật sư Goold đánh giá nỗ lực của Odyssey sẽ không mang lại kết quả nào tích cực. Ông chỉ ra rằng toà tối cao "tiếp nhận trung bình 5.000 yêu cầu xét xử lại một năm và trong số đó toà chỉ chấp nhận có 80 đơn".
Ngoài ra, ông cho biết hồi tháng 2 năm 2001, toà tối cao từng bác đơn của toà phúc thẩm, đề nghị xem xét việc Tây Ban Nha có hay không quyền sở hữu đối với 2 chiến hạm của nước này bị đánh chìm ngoài khơi bờ biển tiểu bang Virginia. "Với tiền lệ pháp đình này, tôi không thấy có lý do vì sao toà Tối cao lại chấp nhận xem xét đơn kháng án cuối của Odyssey" - Goold tự tin tuyên bố.
Tường Linh (Theo Fox)
