(TT&VH) - Với những công nhân xây dựng nay đây mai đó như Rendani Morodovha, World Cup không dành cho những người như anh. Việc Nam Phi được đăng cai World Cup hứa hẹn rất nhiều việc làm, nhưng trên thực tế không phải vậy. Giải đấu lớn nhất hành tinh là cơ hội để Nam Phi nâng cao hình ảnh của mình trong con mắt thế giới, nhưng nó không đem lại giàu sang cho đại bộ phận nhân dân, chủ yếu là người da đen.
“Liệu có đạo đức hay không khi Nam Phi chi hàng tỉ USD để đăng cai World Cup, trong khi hơn 50% dân chúng, đại đa số là người da đen, sống trong cảnh dưới mức nghèo khổ? Nếu một người bạn biết không cho con họ ăn uống, nhưng lại mời bạn uống bia, bạn sẽ vui vẻ tham gia uống cùng anh ta? Và nữa, khi Giáng sinh đến, các bậc cha mẹ sẽ mua cho con họ đồ chơi thay vì bánh mì?”. Mukoma wa Ngugi, tác giả của nhiều bài báo sắc sảo đã đặt ra câu hỏi như vậy cho công luận Nam Phi khi World Cup còn chưa bắt đầu. Anh không có câu trả lời nào. Và câu hỏi “Chúng ta có một trách nhiệm đạo đức rất lớn là không được dùng World Cup để lừa phỉnh nhân dân” cũng rơi vào một sự im lặng đáng sợ.
Những trí thức đầy lương tri của đất nước có 79% dân chúng da đen đã luôn tìm cách đánh thức chính phủ bằng những những câu hỏi như thế, nhưng niềm vui sướng và hãnh diện của việc lần đầu tiên trong lịch sử đất nước và châu Phi được tổ chức một World Cup đã tạo điều kiện để họ lờ đi những vấn đề ấy. Và những người da đen, có học vấn thấp, ít ý thức được quyền lợi của mình nhưng cũng không thể làm gì hơn nữa để cải thiện cuộc sống, cũng chỉ cần có World Cup để vui sống về tinh thần nhằm tạm thời thoát khỏi cảnh bần hàn. Tóm lại, World Cup, với những nhà kinh doanh, tài trợ và chính phủ, là bài toán lỗ lãi, với quảng đại bình dân là vui vẻ để quên đi thực tại, và không gì hơn thế.
Cho World Cup này, FIFA đã ca ngợi cái gọi là “bộ mặt nhân bản của bóng đá” và đầu tư để xây dựng ở Nam Phi “20 trung tâm cho 2010”, một chương trình quan trọng nằm trong kế hoạch tổ chức World Cup 2010, với mục tiêu nâng cao nhận thức về sức khỏe cộng đồng, giáo dục và chất lượng bóng đá cho không chỉ Nam Phi mà còn cả châu lục. Nhưng trên thực tế, những chương trình được tài trợ ấy chỉ có ý nghĩa truyền thông và không đến được với những người cần được hỗ trợ. Sự hoài nghi và thất vọng vì bị lừa phỉnh là cảm giác chung của những người da đen có tri thức. Qua email, Rendani, một công dân xây dựng có thể sử dụng máy tính-điều cực kì hiếm hoi ở đây-viết cho tôi, rằng: “Họ có thể nói bất cứ vấn đề gì họ muốn, đội nào thắng World Cup này cũng được, nhưng có World Cup hay không, thì cũng chẳng có điều thay đổi với tôi và gia đình tôi từ bao năm nay. Tôi vẫn nay đây mai đó để kiếm việc và gửi số tiền ít ỏi về nhà. Tôi vẫn phải chứng kiến cảnh những SVĐ sáng loáng ngay bên cạnh những khu ổ chuột với những cơ sở y tế gần như bằng zero và những người thân thiết của tôi dần dần chết vì AIDS, vì viêm gan B và đủ mọi bệnh tật khác. Công lí ở đâu?”. Hầu hết những người da đen mà tôi gặp trên đường-những người lao động và cả thất nghiệp-đều có những câu trả lời tương tự, hoặc đơn giản hơn. 16 năm chế độ apartheid, nhiều điều đã thay đổi, nhưng đất nước này vẫn bị chia làm đôi, giữa giàu và nghèo, giữa da trắng và da đen, và điều duy nhất ngự trị là tình trạng bất ổn về an ninh.
Trẻ em ở Nam Phi
Manghale Mokoena, một nhà báo da đen nghỉ hưu ở Johannesburg, đặt cho tôi một câu hỏi: “Nếu như Nam Phi không dành được quyền đăng cai World Cup, liệu hàng tỉ USD ấy có thể được chi ra và nếu đã có thể được chi ra, tại sao nó không được chi để xây dựng bệnh viện và trường học cho chúng tôi?”. Xa hơn, Mokoena cho rằng, “người ta sử dụng World Cup để làm thuốc phiện nhằm “giúp” nhân dân khỏi nghĩ đến cảnh sống thường nhật của họ”. Nhưng ông đoan chắc rằng, sau World Cup, gánh nặng của nợ nần và các chi phí đội lên trông thấy từ việc tổ chức sẽ đổ lên đầu người nghèo, và chính những người da đen sẽ “lĩnh đủ” từ World Cup, khi lạm phát tăng cao, vật giá leo thang và nhiều chi phí phúc lợi xã hội dành cho họ, vốn đã rất ít ỏi, sẽ bị cắt thêm nữa. Khi kết thúc World Cup, vốn được các chính trị gia Nam Phi coi như một cơ hội để đoàn kết một quốc gia nhiều sắc tộc, những vấn đề nghiêm trọng của quốc gia sẽ quay trở lại thành một nỗi ám ảnh lớn lao. Đã nóng trở lại vấn đề xung đột giữa 2 màu da đen và trắng sau cái chết của một thủ lĩnh cực hữu da trắng cách đây 2 tháng (đã có 3 nghìn người da trắng bị giết kể từ sau khi sụp đổ chế độ apartheid), đã xuất hiện tình trạng phân biệt chủng tộc ngược (người da đen kì thị da trắng), đã ầm ỹ những đòi hỏi về đất đai và tài sản của người da trắng từ phía người da đen. Trong khi ấy, tổng thống Zuma (một người da đen) vẫn đang hào hứng với cuộc hôn nhân thứ 3, vẫn tiếp tục đưa ra các khẩu hiệu nhằm củng cố uy tín trong người da đen, khi tiếng tăm của ông bị hoen ố vì những cáo buộc tham nhũng. Nhân dân nghèo thì vẫn chết vì AIDS và những ai còn sống lại bị ru ngủ bởi những quan điểm kì lạ của (cố) Bộ trưởng y tế, người cho rằng, người ta có thể tránh AIDS bằng cách ăn tỏi!
Nam Phi được đầu tư nhiều để xây dựng cơ sở vật chất cho World Cup 2010
Bức tượng cao 6 mét của nhà lãnh đạo huyền thoại đứng đó, tươi cười và đầy lạc quan. Ông đã mang World Cup đến Nam Phi và cũng mơ ước giải đấu ấy sẽ là cơ hội đổi đời cho đất nước ông và những người cùng màu da với ông. Đấy cũng là giấc mơ của Rendani và hàng triệu người da đen khác. Chờ đợi những World Cup khác. Cho châu Phi.
“Liệu có đạo đức hay không khi Nam Phi chi hàng tỉ USD để đăng cai World Cup, trong khi hơn 50% dân chúng, đại đa số là người da đen, sống trong cảnh dưới mức nghèo khổ? Nếu một người bạn biết không cho con họ ăn uống, nhưng lại mời bạn uống bia, bạn sẽ vui vẻ tham gia uống cùng anh ta? Và nữa, khi Giáng sinh đến, các bậc cha mẹ sẽ mua cho con họ đồ chơi thay vì bánh mì?”. Mukoma wa Ngugi, tác giả của nhiều bài báo sắc sảo đã đặt ra câu hỏi như vậy cho công luận Nam Phi khi World Cup còn chưa bắt đầu. Anh không có câu trả lời nào. Và câu hỏi “Chúng ta có một trách nhiệm đạo đức rất lớn là không được dùng World Cup để lừa phỉnh nhân dân” cũng rơi vào một sự im lặng đáng sợ.
 Không phải là một World Cup cho người nghèo |
Những trí thức đầy lương tri của đất nước có 79% dân chúng da đen đã luôn tìm cách đánh thức chính phủ bằng những những câu hỏi như thế, nhưng niềm vui sướng và hãnh diện của việc lần đầu tiên trong lịch sử đất nước và châu Phi được tổ chức một World Cup đã tạo điều kiện để họ lờ đi những vấn đề ấy. Và những người da đen, có học vấn thấp, ít ý thức được quyền lợi của mình nhưng cũng không thể làm gì hơn nữa để cải thiện cuộc sống, cũng chỉ cần có World Cup để vui sống về tinh thần nhằm tạm thời thoát khỏi cảnh bần hàn. Tóm lại, World Cup, với những nhà kinh doanh, tài trợ và chính phủ, là bài toán lỗ lãi, với quảng đại bình dân là vui vẻ để quên đi thực tại, và không gì hơn thế.
Cho World Cup này, FIFA đã ca ngợi cái gọi là “bộ mặt nhân bản của bóng đá” và đầu tư để xây dựng ở Nam Phi “20 trung tâm cho 2010”, một chương trình quan trọng nằm trong kế hoạch tổ chức World Cup 2010, với mục tiêu nâng cao nhận thức về sức khỏe cộng đồng, giáo dục và chất lượng bóng đá cho không chỉ Nam Phi mà còn cả châu lục. Nhưng trên thực tế, những chương trình được tài trợ ấy chỉ có ý nghĩa truyền thông và không đến được với những người cần được hỗ trợ. Sự hoài nghi và thất vọng vì bị lừa phỉnh là cảm giác chung của những người da đen có tri thức. Qua email, Rendani, một công dân xây dựng có thể sử dụng máy tính-điều cực kì hiếm hoi ở đây-viết cho tôi, rằng: “Họ có thể nói bất cứ vấn đề gì họ muốn, đội nào thắng World Cup này cũng được, nhưng có World Cup hay không, thì cũng chẳng có điều thay đổi với tôi và gia đình tôi từ bao năm nay. Tôi vẫn nay đây mai đó để kiếm việc và gửi số tiền ít ỏi về nhà. Tôi vẫn phải chứng kiến cảnh những SVĐ sáng loáng ngay bên cạnh những khu ổ chuột với những cơ sở y tế gần như bằng zero và những người thân thiết của tôi dần dần chết vì AIDS, vì viêm gan B và đủ mọi bệnh tật khác. Công lí ở đâu?”. Hầu hết những người da đen mà tôi gặp trên đường-những người lao động và cả thất nghiệp-đều có những câu trả lời tương tự, hoặc đơn giản hơn. 16 năm chế độ apartheid, nhiều điều đã thay đổi, nhưng đất nước này vẫn bị chia làm đôi, giữa giàu và nghèo, giữa da trắng và da đen, và điều duy nhất ngự trị là tình trạng bất ổn về an ninh.
Trẻ em ở Nam Phi
Manghale Mokoena, một nhà báo da đen nghỉ hưu ở Johannesburg, đặt cho tôi một câu hỏi: “Nếu như Nam Phi không dành được quyền đăng cai World Cup, liệu hàng tỉ USD ấy có thể được chi ra và nếu đã có thể được chi ra, tại sao nó không được chi để xây dựng bệnh viện và trường học cho chúng tôi?”. Xa hơn, Mokoena cho rằng, “người ta sử dụng World Cup để làm thuốc phiện nhằm “giúp” nhân dân khỏi nghĩ đến cảnh sống thường nhật của họ”. Nhưng ông đoan chắc rằng, sau World Cup, gánh nặng của nợ nần và các chi phí đội lên trông thấy từ việc tổ chức sẽ đổ lên đầu người nghèo, và chính những người da đen sẽ “lĩnh đủ” từ World Cup, khi lạm phát tăng cao, vật giá leo thang và nhiều chi phí phúc lợi xã hội dành cho họ, vốn đã rất ít ỏi, sẽ bị cắt thêm nữa. Khi kết thúc World Cup, vốn được các chính trị gia Nam Phi coi như một cơ hội để đoàn kết một quốc gia nhiều sắc tộc, những vấn đề nghiêm trọng của quốc gia sẽ quay trở lại thành một nỗi ám ảnh lớn lao. Đã nóng trở lại vấn đề xung đột giữa 2 màu da đen và trắng sau cái chết của một thủ lĩnh cực hữu da trắng cách đây 2 tháng (đã có 3 nghìn người da trắng bị giết kể từ sau khi sụp đổ chế độ apartheid), đã xuất hiện tình trạng phân biệt chủng tộc ngược (người da đen kì thị da trắng), đã ầm ỹ những đòi hỏi về đất đai và tài sản của người da trắng từ phía người da đen. Trong khi ấy, tổng thống Zuma (một người da đen) vẫn đang hào hứng với cuộc hôn nhân thứ 3, vẫn tiếp tục đưa ra các khẩu hiệu nhằm củng cố uy tín trong người da đen, khi tiếng tăm của ông bị hoen ố vì những cáo buộc tham nhũng. Nhân dân nghèo thì vẫn chết vì AIDS và những ai còn sống lại bị ru ngủ bởi những quan điểm kì lạ của (cố) Bộ trưởng y tế, người cho rằng, người ta có thể tránh AIDS bằng cách ăn tỏi!
Nam Phi được đầu tư nhiều để xây dựng cơ sở vật chất cho World Cup 2010
Bức tượng cao 6 mét của nhà lãnh đạo huyền thoại đứng đó, tươi cười và đầy lạc quan. Ông đã mang World Cup đến Nam Phi và cũng mơ ước giải đấu ấy sẽ là cơ hội đổi đời cho đất nước ông và những người cùng màu da với ông. Đấy cũng là giấc mơ của Rendani và hàng triệu người da đen khác. Chờ đợi những World Cup khác. Cho châu Phi.
Bài và ảnh: Anh Ngọc (Đặc phái viên của TTXVN tại World Cup 2010, từ Sandton)
