(TT&VH) - Sau khi bộ sách “Tổng tập nghìn năm văn hiến Thăng Long” ra mắt bạn đọc, TT&VH đã nhận được bài viết của nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trình bày những ý kiến mang tính chuyên môn, học thuật của cá nhân ông về bộ sách này. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc và rất hy vọng nhận được những ý kiến trao đổi, phản hồi.
1. Một bộ sách tổng cộng 12.000 trang khổ 20,5 x 31 cm, chia làm 4 quyển, nặng 25 kg, giá bán 4 triệu đồng. Nhìn qua ảnh chụp và xem thông tin cũng đã thấy từng cuốn của bộ sách này dày và nặng, khá đặc trưng cho “phong cách” của lối làm sách hiện nay. Song những điều nói trên chưa phải là điều chủ yếu muốn nói trong bài này. Điều chủ yếu tôi muốn trao đổi với những người biên soạn bộ sách nói trên và giới biên khảo nói chung là nhận định sau đây.
1. Một bộ sách tổng cộng 12.000 trang khổ 20,5 x 31 cm, chia làm 4 quyển, nặng 25 kg, giá bán 4 triệu đồng. Nhìn qua ảnh chụp và xem thông tin cũng đã thấy từng cuốn của bộ sách này dày và nặng, khá đặc trưng cho “phong cách” của lối làm sách hiện nay. Song những điều nói trên chưa phải là điều chủ yếu muốn nói trong bài này. Điều chủ yếu tôi muốn trao đổi với những người biên soạn bộ sách nói trên và giới biên khảo nói chung là nhận định sau đây.
Theo nhận biết sơ bộ thì đây là một công trình biên khảo mang tính chất bách khoa thư, vậy mà ban biên soạn lại đặt cho nó cái tên gọi là “Tổng tập”, - đó phải chăng là công trình biên khảo này đã bị gọi sai tên?
Trước hết, tính chất bách khoa thư của công trình này là rất rõ. Hôm nay ta hãy căn cứ vào những lời miêu tả công trình này của chính ông Vũ Khiêu, chủ tịch hội đồng biên soạn, trong lễ ra mắt bộ sách. Ông nói rằng bộ sách này “đã phần nào phác họa được một bức tranh toàn cảnh về văn hiến Thăng Long và trở thành bộ sách để giúp độc giả tra cứu và thu nhận những kiến thức tối thiểu trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội thủ đô ngày xưa và hôm nay”. Ở một chỗ khác, có lẽ vẫn là lời ông Vũ Khiêu (qua tường thuật của phóng viên TT&VH), bộ sách này đã được ví với “một bảo tàng, một thư viện thu nhỏ về Hà Nội. Nó cung cấp cho độc giả tất cả những gì muốn biết về Kinh Kỳ - Kẻ Chợ. Với khối lượng kiến thức khổng lồ ấy, bộ sách được chia làm 28 phần, phản ảnh về Thăng Long - Hà Nội trên nhiều bình diện: Địa lý, địa chất, lịch sử, kinh tế, văn hóa, danh lam thắng cảnh, đặc biệt là các loại hình nghệ thuật như: văn học, kiến trúc, hội họa... trải qua hàng nghìn năm phát triển, rồi toàn cảnh về các vương triều: Lý, Trần, Lê...”
Những lời miêu tả của chính người đóng vai trò chủ chốt trong ban biên soạn bộ “Tổng tập nghìn năm văn hiến Thăng Long” như trên, thiết nghĩ, đã đủ cho thấy đây chính là một công trình bách khoa thư về văn hóa Thăng Long - Hà Nội, hoặc một công trình địa chí văn hóa Thăng Long - Hà Nội.
Vậy thì, thưa các soạn giả của bộ sách vừa ra mắt, tại sao quý vị không gọi tên nó là Bách khoa thư văn hóa Thăng Long - Hà Nội hay Địa chí văn hóa Thăng Long - Hà Nội?
Quý vị hẳn biết, loại sách có nội dung tổng hợp như thế, ở Đông Á trung đại xếp vào loại sách gọi là “loại thư”, tương đương với khái niệm “bách khoa thư” của Tây Âu; chỗ khác nhau chỉ là bách khoa thư của Tây Âu sắp xếp các nội dung theo trật tự bảng chữ cái, còn những bộ sách tương tự ở Đông Á thì phân chia và sắp xếp nội dung theo từng môn loại. Bộ sách về văn hiến Thăng Long vừa công bố, trên nét lớn được chia thành 28 phần, tức là 28 môn loại - điều này cho thấy nó được làm theo kiểu “loại thư”, tức là sách tập hợp tri thức bách khoa về một vùng đất Thăng Long - Hà Nội. Sự thực hiển nhiên là thế.
Vậy thì vì sao lại đặt cho nó cái tên (mà theo tôi là hoàn toàn sai lệch) là “Tổng tập” ? Chẳng lẽ chỉ cần biết “tập” là gom lại, “tổng” là tất cả mọi thứ, rồi quyết định đặt ra tên ấy, bất chấp việc tìm hiểu truyền thống và tập quán trứ thuật của các thế hệ xưa nay?
2. Theo tôi hiểu, từ “tập” có mặt trong nhiều tên sách của các tác gia Việt Nam từ thời trung đại, là có nguồn từ quan niệm Cổ Trung Hoa về các loại hình sách: “kinh, sử, tử, tập”, v.v... “Tập” có khi dùng để gọi tên các cuốn sách đơn, nhưng ở thời trung đại thì thường được dùng để gọi các sưu tập thi văn hay trứ thuật của cả một đời người (ví dụ Giới Hiên thi tập là sưu tập cả một đời thơ Nguyễn Trung Ngạn, Nhị Khê tập là tên sưu tập thơ văn Nguyễn Phi Khanh, v.v...); mỗi thi tập, văn tập, vì vậy, bao giờ cũng gắn với đơn vị tác gia. “Tập” cũng được dùng để gọi những sưu tập mang tính chất liên tác giả, hoặc tập hợp những nhóm tác phẩm theo dấu hiệu cùng thể tài, đề tài, v.v..., ví dụ Việt âm thi tập (1433) là tuyển thơ của các thi gia Việt Nam do Phan Phu Tiên biên soạn, Quần hiền phú tập (1457) là tuyển các tác phẩm thể phú của tác gia Việt Nam do Hoàng Tụy Phu biên soạn, v.v...
Chính kiểu tập hợp và cách gọi tên các sưu tập tác phẩm ở thời trung đại đã gợi ý cho cách làm và cách gọi tên các bộ tuyển mang tính tổng kết thơ văn ở thời hiện đại. Từ giữa thế kỷ 20 đến hiện nay, trong thực tế xuất bản ở miền Bắc Việt Nam, đối với từng tác gia, hai thể tài sách được dùng là “tuyển tập” và “toàn tập”; đối với các công trình tập hợp tác phẩm của nhiều tác giả, ta đã thấy xuất hiện các tên gọi “tuyển tập” và “hợp tuyển”, ví dụ Tuyển thơ Việt Nam 1945- 1960 do Xuân Diệu chủ trì, hoặc bộ Hợp tuyển thơ văn Việt Nam gồm nhiều tập, được thực hiện ở miền Bắc từ giữa những năm 1950 đến giữa những năm 1970.
Tên gọi “tổng tập” chỉ xuất hiện vào khoảng năm 1977-79, khi hình thành dự án Tổng tập văn học Việt Nam do NXB Khoa học Xã hội chủ trì, gồm 36 tập, tập 1 khởi từ bài Nam quốc sơn hà..., tập 36 là thơ văn Hồ Chí Minh.
Theo tôi nhớ, từ “tổng tập” đưa ra hồi đó đã gây nhiều phản ứng khác nhau, có phía đồng tình, lại có phía phản đối. Người ta cảm thấy chữ “tổng” này như là đặc hiệu của thời bao cấp (các cửa hàng tạp hóa được gọi là “bách hóa tổng hợp”, trường dạy các môn khoa học cơ bản được gọi là “đại học tổng hợp”, v.v..., như là một cách phiên chuyển những “UNIVERMAG”, “UNIVERSITET” của Nga Xô-viết!). Song, từ “tổng” ấy dù sao cũng chấp nhận được, vì nó diễn đạt ý niệm “nhiều”, lại đi với “tập” vốn vẫn diễn đạt ý niệm tác gia. Khi mà cái tên “tổng tập” có vẻ đã mặc nhiên đứng được, từ những năm 1990 trở đi, lại thấy thêm đôi ba bộ sách được đặt tên tương tự, ví dụ Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, Tổng tập văn học dân gian người Việt - ở đây đơn vị có thể không chỉ là tác gia, mà là tác phẩm. Cũng cho là được đi! Song chiều hướng chung là cái tên gọi “tổng tập” đang bị lạm dụng.
3. Trở lại bộ sách về văn hiến Thăng Long được biên soạn theo kiểu sách tri thức bách khoa lại được đặt tên là “Tổng tập”: đơn vị của nó có phải là tác gia hay không? Hẳn là không! Tất nhiên sẽ có lối đáp “đánh bùn sang ao” bằng cách nói rằng sách nào chẳng có tác giả (tác giả = soạn giả)!
Song điều cần trả lời nghiêm túc là: bộ sách này được dựng trên cơ sở đơn vị nào? - tác gia hay tri thức?
Căn cứ vào những dấu hiệu khái quát đã biết, có thể khẳng định rằng bộ sách này không phải là một sự tập hợp các tác phẩm của những tác gia nhất định (có “quê” Hà Nội, viết về Hà Nội,...) mà là sự tập hợp các loại tri thức (lịch sử, địa lý, địa chất, kinh tế, văn hóa, v.v...) về vùng Thăng Long - Hà Nội từ xa xưa đến hiện tại. Tóm lại, từ “tập” ở đây không trỏ đơn vị tác gia (hay tác phẩm) như một vài bộ “tổng tập” ta đã biết. Vậy chữ “tập” này trỏ cái gì? - Thiết nghĩ, chỉ các vị trong hội đồng biên soạn ra bộ ấn phẩm quá đồ sộ này mới có câu trả lời.
Trước hết, tính chất bách khoa thư của công trình này là rất rõ. Hôm nay ta hãy căn cứ vào những lời miêu tả công trình này của chính ông Vũ Khiêu, chủ tịch hội đồng biên soạn, trong lễ ra mắt bộ sách. Ông nói rằng bộ sách này “đã phần nào phác họa được một bức tranh toàn cảnh về văn hiến Thăng Long và trở thành bộ sách để giúp độc giả tra cứu và thu nhận những kiến thức tối thiểu trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội thủ đô ngày xưa và hôm nay”. Ở một chỗ khác, có lẽ vẫn là lời ông Vũ Khiêu (qua tường thuật của phóng viên TT&VH), bộ sách này đã được ví với “một bảo tàng, một thư viện thu nhỏ về Hà Nội. Nó cung cấp cho độc giả tất cả những gì muốn biết về Kinh Kỳ - Kẻ Chợ. Với khối lượng kiến thức khổng lồ ấy, bộ sách được chia làm 28 phần, phản ảnh về Thăng Long - Hà Nội trên nhiều bình diện: Địa lý, địa chất, lịch sử, kinh tế, văn hóa, danh lam thắng cảnh, đặc biệt là các loại hình nghệ thuật như: văn học, kiến trúc, hội họa... trải qua hàng nghìn năm phát triển, rồi toàn cảnh về các vương triều: Lý, Trần, Lê...”
Những lời miêu tả của chính người đóng vai trò chủ chốt trong ban biên soạn bộ “Tổng tập nghìn năm văn hiến Thăng Long” như trên, thiết nghĩ, đã đủ cho thấy đây chính là một công trình bách khoa thư về văn hóa Thăng Long - Hà Nội, hoặc một công trình địa chí văn hóa Thăng Long - Hà Nội.
Vậy thì, thưa các soạn giả của bộ sách vừa ra mắt, tại sao quý vị không gọi tên nó là Bách khoa thư văn hóa Thăng Long - Hà Nội hay Địa chí văn hóa Thăng Long - Hà Nội?
Quý vị hẳn biết, loại sách có nội dung tổng hợp như thế, ở Đông Á trung đại xếp vào loại sách gọi là “loại thư”, tương đương với khái niệm “bách khoa thư” của Tây Âu; chỗ khác nhau chỉ là bách khoa thư của Tây Âu sắp xếp các nội dung theo trật tự bảng chữ cái, còn những bộ sách tương tự ở Đông Á thì phân chia và sắp xếp nội dung theo từng môn loại. Bộ sách về văn hiến Thăng Long vừa công bố, trên nét lớn được chia thành 28 phần, tức là 28 môn loại - điều này cho thấy nó được làm theo kiểu “loại thư”, tức là sách tập hợp tri thức bách khoa về một vùng đất Thăng Long - Hà Nội. Sự thực hiển nhiên là thế.
Vậy thì vì sao lại đặt cho nó cái tên (mà theo tôi là hoàn toàn sai lệch) là “Tổng tập” ? Chẳng lẽ chỉ cần biết “tập” là gom lại, “tổng” là tất cả mọi thứ, rồi quyết định đặt ra tên ấy, bất chấp việc tìm hiểu truyền thống và tập quán trứ thuật của các thế hệ xưa nay?
2. Theo tôi hiểu, từ “tập” có mặt trong nhiều tên sách của các tác gia Việt Nam từ thời trung đại, là có nguồn từ quan niệm Cổ Trung Hoa về các loại hình sách: “kinh, sử, tử, tập”, v.v... “Tập” có khi dùng để gọi tên các cuốn sách đơn, nhưng ở thời trung đại thì thường được dùng để gọi các sưu tập thi văn hay trứ thuật của cả một đời người (ví dụ Giới Hiên thi tập là sưu tập cả một đời thơ Nguyễn Trung Ngạn, Nhị Khê tập là tên sưu tập thơ văn Nguyễn Phi Khanh, v.v...); mỗi thi tập, văn tập, vì vậy, bao giờ cũng gắn với đơn vị tác gia. “Tập” cũng được dùng để gọi những sưu tập mang tính chất liên tác giả, hoặc tập hợp những nhóm tác phẩm theo dấu hiệu cùng thể tài, đề tài, v.v..., ví dụ Việt âm thi tập (1433) là tuyển thơ của các thi gia Việt Nam do Phan Phu Tiên biên soạn, Quần hiền phú tập (1457) là tuyển các tác phẩm thể phú của tác gia Việt Nam do Hoàng Tụy Phu biên soạn, v.v...
Chính kiểu tập hợp và cách gọi tên các sưu tập tác phẩm ở thời trung đại đã gợi ý cho cách làm và cách gọi tên các bộ tuyển mang tính tổng kết thơ văn ở thời hiện đại. Từ giữa thế kỷ 20 đến hiện nay, trong thực tế xuất bản ở miền Bắc Việt Nam, đối với từng tác gia, hai thể tài sách được dùng là “tuyển tập” và “toàn tập”; đối với các công trình tập hợp tác phẩm của nhiều tác giả, ta đã thấy xuất hiện các tên gọi “tuyển tập” và “hợp tuyển”, ví dụ Tuyển thơ Việt Nam 1945- 1960 do Xuân Diệu chủ trì, hoặc bộ Hợp tuyển thơ văn Việt Nam gồm nhiều tập, được thực hiện ở miền Bắc từ giữa những năm 1950 đến giữa những năm 1970.
Tên gọi “tổng tập” chỉ xuất hiện vào khoảng năm 1977-79, khi hình thành dự án Tổng tập văn học Việt Nam do NXB Khoa học Xã hội chủ trì, gồm 36 tập, tập 1 khởi từ bài Nam quốc sơn hà..., tập 36 là thơ văn Hồ Chí Minh.
Theo tôi nhớ, từ “tổng tập” đưa ra hồi đó đã gây nhiều phản ứng khác nhau, có phía đồng tình, lại có phía phản đối. Người ta cảm thấy chữ “tổng” này như là đặc hiệu của thời bao cấp (các cửa hàng tạp hóa được gọi là “bách hóa tổng hợp”, trường dạy các môn khoa học cơ bản được gọi là “đại học tổng hợp”, v.v..., như là một cách phiên chuyển những “UNIVERMAG”, “UNIVERSITET” của Nga Xô-viết!). Song, từ “tổng” ấy dù sao cũng chấp nhận được, vì nó diễn đạt ý niệm “nhiều”, lại đi với “tập” vốn vẫn diễn đạt ý niệm tác gia. Khi mà cái tên “tổng tập” có vẻ đã mặc nhiên đứng được, từ những năm 1990 trở đi, lại thấy thêm đôi ba bộ sách được đặt tên tương tự, ví dụ Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, Tổng tập văn học dân gian người Việt - ở đây đơn vị có thể không chỉ là tác gia, mà là tác phẩm. Cũng cho là được đi! Song chiều hướng chung là cái tên gọi “tổng tập” đang bị lạm dụng.
3. Trở lại bộ sách về văn hiến Thăng Long được biên soạn theo kiểu sách tri thức bách khoa lại được đặt tên là “Tổng tập”: đơn vị của nó có phải là tác gia hay không? Hẳn là không! Tất nhiên sẽ có lối đáp “đánh bùn sang ao” bằng cách nói rằng sách nào chẳng có tác giả (tác giả = soạn giả)!
Song điều cần trả lời nghiêm túc là: bộ sách này được dựng trên cơ sở đơn vị nào? - tác gia hay tri thức?
Căn cứ vào những dấu hiệu khái quát đã biết, có thể khẳng định rằng bộ sách này không phải là một sự tập hợp các tác phẩm của những tác gia nhất định (có “quê” Hà Nội, viết về Hà Nội,...) mà là sự tập hợp các loại tri thức (lịch sử, địa lý, địa chất, kinh tế, văn hóa, v.v...) về vùng Thăng Long - Hà Nội từ xa xưa đến hiện tại. Tóm lại, từ “tập” ở đây không trỏ đơn vị tác gia (hay tác phẩm) như một vài bộ “tổng tập” ta đã biết. Vậy chữ “tập” này trỏ cái gì? - Thiết nghĩ, chỉ các vị trong hội đồng biên soạn ra bộ ấn phẩm quá đồ sộ này mới có câu trả lời.
Lại Nguyên Ân (nhà nghiên cứu)
|
ÔNG NGUYỄN HOÀNG ĐIỆP: Gọi là “Tổng tập” cho khiêm tốn!
Trước ý kiến cho rằng dùng từ “Tổng tập” cho bộ sách về nghìn năm văn hiến Thăng Long là không chính xác mà nên gọi là bách khoa thư, TT&VH đã có cuộc trao đổi nhanh với ông Nguyễn Hoàng Điệp, Tổng thư ký bộ sách này. Ông Điệp cho biết: “Gọi là bách khoa thư cũng đúng thôi, nhưng gọi là Tổng tập cũng không sai. Ở đây là Tổng tập về văn hiến, tức những vấn đề lớn của văn hiến Thăng Long. Trong tổng tập có hàm ý “bách khoa” rồi, nhưng gọi là “Tổng tập” cho khiêm tốn. Bởi lẽ gọi là “bách khoa”, người ta dễ “bẻ” vì bách khoa là phải không thể thiếu một cái gì...” Trong bản Báo cáo về bộ Tổng tập này, ông Điệp còn phân tích rõ tại sao không gọi là “Toàn tập” hay “tuyển tập” như sau: “Trước khi có tên bộ: Tổng tập Nghìn năm Văn hiến Thăng Long có ý kiến cho rằng: nên đặt tên sách là Toàn tập Nghìn năm Văn hiến Thăng Long, nhưng như các quý vị đã biết Văn hiến Thăng Long rất đa dạng, phong phú, bao la rộng lớn đâu sẽ là điểm dừng là lim giới hạn cuối cùng của nó, điều này sẽ dễ xảy ra sự tranh cãi không bao giờ dứt giữa các nhà nghiên cứu, biên soạn (về cái thừa và cái thiếu) nên tên gọi bộ sách là Toàn tập sẽ không ổn. Vấn đề thứ hai: Lại có ý kiến cho rằng ta nên đặt tên nó là Tuyển tập Nghìn năm Văn hiến Thăng Long. Điều mọi người đều biết rằng cho đến nay chưa có tác giả hoặc nhóm tác giả nào viết về Văn hiến Thăng Long dưới dạng tổng hợp trên nhiều bình diện như bộ Tổng tập Nghìn năm Văn hiến Thăng Long. Như vậy trước nó chưa có thì làm sao có thể gọi là Tuyển tập được. Do đó, tên gọi Tổng tập Nghìn năm Văn hiến Thăng Long là hợp lý, có logic phù hợp với nội dung mà nó hàm chứa”. Nguyễn Mỹ (lược ghi) |
