80 năm sau Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, tư tưởng "Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi" của Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn đặt ra một nhiệm vụ mang ý nghĩa thời đại: làm thế nào để những giá trị đã làm nên bản lĩnh và sức sống dân tộc tiếp tục trở thành nguồn lực cho tương lai?
80 năm sau Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, tư tưởng "Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi" của Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn đặt ra một nhiệm vụ mang ý nghĩa thời đại: làm thế nào để những giá trị đã làm nên bản lĩnh và sức sống dân tộc tiếp tục trở thành nguồn lực cho tương lai?
Trước thềm Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11/2026 lần đầu tiên được tổ chức, nhìn lại hành trình ấy cũng là để nhận diện đầy đủ hơn sức mạnh nội sinh của văn hóa trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.
Ngày 24/11/1946, giữa những thử thách sống còn của một nước Việt Nam vừa giành độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh dự Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất. Việc Người dành sự quan tâm đặc biệt cho văn hóa ngay khi nền độc lập còn non trẻ mang ý nghĩa sâu xa: muốn xây dựng một quốc gia tự chủ, không thể chỉ phát triển kinh tế, củng cố quốc phòng hoặc tổ chức bộ máy nhà nước, mà còn phải gây dựng nền tảng tinh thần và khát vọng của cả dân tộc. Tư tưởng "Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi" vì thế không chỉ là lời căn dặn giới trí thức, văn nghệ sĩ, mà còn xác lập vị trí của văn hóa trong vận mệnh quốc gia.

PGS-TS Bùi Hoài Sơn, tác giả bài viết
Điều sâu sắc trong tư tưởng Hồ Chí Minh là văn hóa không đứng ngoài cuộc sống. Văn hóa phải giúp con người hiểu quyền lợi, nghĩa vụ của mình, biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng, hướng tới độc lập, tự cường, tự chủ và hạnh phúc của Nhân dân. Văn hóa không chỉ phản ánh trình độ phát triển của xã hội, mà còn định hướng xã hội ấy phát triển như thế nào và vì ai. Đặt con người ở vị trí trung tâm, lấy hạnh phúc của Nhân dân làm thước đo, đó chính là chiều sâu nhân văn và sức sống lâu bền của tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh.
Nhận thức ấy có nền móng từ Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 với 3 nguyên tắc dân tộc hóa, khoa học hóa và đại chúng hóa. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 khẳng định nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Nghị quyết số 33-NQ/TW năm 2014 tiếp tục gắn phát triển văn hóa với xây dựng con người và phát triển bền vững. Qua những dấu mốc đó có thể nhận ra một mạch tư duy nhất quán: văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là nền tảng bảo đảm đất nước phát triển đúng hướng.
Trong bối cảnh mới, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị đưa nhận thức ấy lên tầm chiến lược. Nghị quyết 80 xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước. Điểm mới không chỉ nằm ở việc đề cao vai trò của văn hóa, mà ở yêu cầu để các giá trị văn hóa thấm vào toàn bộ đời sống chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Khi đó, văn hóa không còn được hiểu là một lĩnh vực cần được chăm lo sau khi đã có tăng trưởng, mà là yếu tố tạo nên chất lượng của chính quá trình tăng trưởng.
Kinh tế trả lời câu hỏi đất nước tạo ra bao nhiêu của cải; khoa học, công nghệ giúp mở rộng tốc độ và giới hạn phát triển; còn văn hóa giúp trả lời một câu hỏi không kém phần quan trọng: chúng ta đi tới tương lai bằng những giá trị nào và vì ai? Một nền kinh tế khó bền vững nếu thiếu sự trung thực, kỷ cương, trách nhiệm, niềm tin và tinh thần vì cộng đồng. Khi văn hóa thấm sâu vào quản trị, sản xuất, giáo dục và đời sống, nó góp phần làm cho thành quả tăng trưởng có ý nghĩa hơn đối với con người.
Vì vậy, việc xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, được Quốc hội cụ thể hóa bằng Nghị quyết số 28/2026/QH16, không chỉ bổ sung 1 ngày kỷ niệm. Việc người lao động được nghỉ, hưởng nguyên lương gửi đi một thông điệp chính sách: quyền tiếp cận, tham gia và thụ hưởng văn hóa phải được bảo đảm bằng điều kiện thực chất. Một ngày dành cho văn hóa cần tạo cơ hội để các gia đình đến bảo tàng, thư viện, nhà hát, di tích, không gian sáng tạo, hoặc cùng thực hành những giá trị tốt đẹp trong đời sống. Tôn vinh văn hóa, bởi thế, không chỉ để nhớ về quá khứ, mà còn để xác lập trách nhiệm đối với tương lai.
Sức mạnh văn hóa bắt đầu từ con người, lòng tin và sự gắn kết dân tộc
Khi nói đến sức mạnh văn hóa, chúng ta thường nghĩ tới di sản được thế giới vinh danh, những tác phẩm nghệ thuật lớn hoặc lễ hội giàu bản sắc. Nhưng sức mạnh sâu bền hơn nằm ở những điều bình dị: lòng yêu nước, tình nhân ái, sự thủy chung, tinh thần cộng đồng, ý thức hiếu học, đức tính cần cù và khả năng sáng tạo... Những giá trị ấy được tích lũy qua các thế hệ, truyền từ gia đình đến nhà trường, từ làng quê đến đô thị, từ những trang sử hào hùng đến cách ứng xử hằng ngày.

Chương trình nghệ thuật “Lời gọi đại ngàn, bước chân khát vọng” tại Lai Châu, chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc. Ảnh: Nguyễn Oanh
Lịch sử Việt Nam cho thấy trong những thời khắc khó khăn nhất, sức mạnh vật chất chỉ phát huy đầy đủ khi được nâng đỡ bởi sức mạnh tinh thần. Từ ý chí giữ nước, tinh thần đoàn kết trong chiến tranh đến nỗ lực đổi mới và hội nhập, điều giúp dân tộc đứng vững còn là khả năng chia sẻ mục tiêu, chấp nhận hy sinh và cùng tin vào ngày mai. Những đợt sẻ chia khi đồng bào gặp thiên tai; người trẻ tình nguyện đến vùng khó; nhà khoa học kiên trì nghiên cứu hoặc nghệ nhân lặng lẽ gìn giữ di sản của cộng đồng mình - tất cả cho thấy văn hóa có thể trở thành hành động, năng lực tự cường và nguồn động viên xã hội.
Ở cấp độ phát triển, lòng tin là một thứ vốn xã hội đặc biệt. Khi con người tin nhau, tôn trọng cam kết, tuân thủ pháp luật và sẵn sàng hợp tác, chi phí của sự nghi ngại giảm xuống, sáng kiến chung có thêm cơ hội được thực hiện. Văn hóa liêm chính làm cho bộ máy công quyền gần dân hơn; văn hóa kinh doanh đề cao chữ tín giúp doanh nghiệp gây dựng thương hiệu; văn hóa học tập và trọng dụng tài năng giúp quốc gia tích lũy tri thức; văn hóa ứng xử có trách nhiệm trên không gian số tạo điều kiện để đối thoại và củng cố đồng thuận. Những giá trị tinh thần vì thế hoàn toàn có thể tạo ra hiệu quả phát triển cụ thể.
Tại Hội nghị toàn quốc quán triệt Nghị quyết số 79 và Nghị quyết số 80 ngày 25/2/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh một đất nước muốn đi xa phải có "la bàn" về giá trị. Hình ảnh ấy gợi mở một vấn đề căn bản: càng đứng trước những biến đổi nhanh của công nghệ, thị trường và đời sống, chúng ta càng cần một hệ giá trị đủ vững để nhận biết điều đúng, điều tốt, điều đáng bảo vệ và điều phải thay đổi. Nếu kinh tế cung cấp nguồn lực vật chất, thì văn hóa giúp xã hội có điểm tựa tinh thần để sử dụng nguồn lực ấy một cách có trách nhiệm.
Nhưng hệ giá trị không thể chỉ dừng ở những khẩu hiệu đẹp. Lòng yêu nước phải thể hiện bằng ý thức học tập, lao động và trách nhiệm công dân; tinh thần nhân ái phải được đo bằng cách đối xử với người yếu thế; tính trung thực phải có mặt trong trường học, công sở, doanh nghiệp. Khát vọng vươn lên cần đi cùng năng lực chuyên môn và sự tôn trọng pháp luật... Những điều tưởng như nhỏ ấy quyết định văn hóa có thật sự trở thành một phần của đời sống hay không.
"Khi nói đến sức mạnh văn hóa, chúng ta thường nghĩ tới di sản được thế giới vinh danh, những tác phẩm nghệ thuật lớn hoặc lễ hội giàu bản sắc. Nhưng sức mạnh sâu bền hơn nằm ở những điều bình dị: lòng yêu nước, tình nhân ái, sự thủy chung, tinh thần cộng đồng, ý thức hiếu học, đức tính cần cù và khả năng sáng tạo..." - PGS-TS Bùi Hoài Sơn.
Bởi thế, chấn hưng văn hóa không thể chỉ là xây thêm thiết chế, tổ chức thêm lễ hội hoặc tăng số buổi biểu diễn. Điều quan trọng là chất lượng môi trường văn hóa trong gia đình, nhà trường, cơ quan, khu dân cư và mạng xã hội. Một lễ hội thành công phải đi cùng ứng xử văn minh; một đô thị văn minh được nhận ra từ sự tử tế trong không gian công cộng; một chính sách văn hóa có ý nghĩa khi người dân ở vùng sâu, vùng xa cũng có cơ hội thụ hưởng. Sức mạnh quốc gia, suy cho cùng, được tạo nên từ phẩm chất của hàng triệu con người và từ cách xã hội gắn kết họ thành một cộng đồng cùng hướng về lợi ích chung.
Khi bản sắc trở thành lợi thế cạnh tranh: Bài học từ thế giới
Trong thế giới ngày nay, cạnh tranh giữa các quốc gia không chỉ diễn ra trên thương trường hoặc trong các trung tâm công nghệ. Đó còn là cạnh tranh về hình ảnh, câu chuyện, sức hấp dẫn và khả năng chạm đến tình cảm của công chúng quốc tế. Một bộ phim được yêu mến, một giai điệu vang lên khắp thế giới, một món ăn được tìm kiếm đều có thể khiến người ta muốn hiểu thêm về một đất nước, trải nghiệm sản phẩm và yêu mến con người nơi ấy. Đó là một phương diện quan trọng của sức mạnh mềm.

Sáng 17/11, thành phố Cần Thơ tổ chức họp mặt kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026. Tiết mục múa “Tráng gạo” tại chương trình. Ảnh: Nguyễn Hằng
Hàn Quốc là trường hợp đáng suy ngẫm. Làn sóng Hallyu không chỉ là thành công của một vài nhóm nhạc hoặc bộ phim, mà là kết quả của quá trình đầu tư vào nhân lực sáng tạo, sản xuất chuyên nghiệp, công nghệ, bản quyền và thị trường quốc tế. Theo Bộ VH,TT&DL Hàn Quốc, xuất khẩu các ngành nội dung văn hóa năm 2024 đạt khoảng 14,08 tỷ USD. Những sản phẩm ấy còn lan tỏa sang du lịch, thời trang, mỹ phẩm, ẩm thực và hình ảnh đất nước. Bài học không phải sao chép mô hình Hàn Quốc, mà là nhận ra sức mạnh của việc kết nối tài năng với một hệ sinh thái có khả năng đưa sáng tạo ra thế giới.
Nhật Bản lại đi theo một con đường giàu bản sắc. Từ anime, manga đến ẩm thực, thủ công, thiết kế và phong cách sống, nước này tạo nên những biểu tượng văn hóa gần gũi với công chúng quốc tế mà vẫn giữ chiều sâu truyền thống. Chiến lược Cool Japan cho thấy sức hấp dẫn văn hóa không chỉ ở việc giới thiệu sản phẩm, mà còn ở khả năng gây dựng sự yêu mến đối với đất nước và củng cố thương hiệu quốc gia. Điều đáng học hỏi là cách truyền thống được kể lại bằng những ngôn ngữ sáng tạo mới mà không đánh mất căn cước riêng.
Vương quốc Anh là một ví dụ khác về việc coi sáng tạo như nguồn lực kinh tế. Theo thống kê công bố tháng 2/2026 của Bộ Văn hóa, Truyền thông và Thể thao Anh, các ngành công nghiệp sáng tạo đóng góp khoảng 145,8 tỷ bảng vào giá trị gia tăng của nền kinh tế năm 2024, tương đương 5,5%. Con số đó không nói hết sức mạnh văn hóa Anh, nhưng cho thấy khi sáng tạo được nâng đỡ bởi giáo dục, thị trường, bảo vệ sở hữu trí tuệ và những thiết chế có uy tín, văn hóa có thể tạo ra việc làm, thu nhập và ảnh hưởng quốc tế.
Không có công thức chung cho mọi quốc gia. Hàn Quốc, Nhật Bản và Anh có những điều kiện lịch sử, kinh tế, thể chế khác nhau, nhưng đều không dừng ở niềm tự hào về văn hóa đặc sắc. Họ từng bước xây dựng năng lực tổ chức, diễn giải, sáng tạo và lan tỏa những giá trị ấy bằng sản phẩm và trải nghiệm có sức thuyết phục. Di sản là điểm xuất phát; khả năng làm cho di sản sống trong hiện tại mới quyết định sức hấp dẫn lâu dài.
Việt Nam có những điều kiện quý giá: chiều sâu lịch sử, sự đa dạng văn hóa các dân tộc, hệ thống di sản phong phú, nền ẩm thực hấp dẫn, nghệ thuật truyền thống giàu chất liệu và lớp trẻ năng động, tự tin, am hiểu công nghệ. Song, sở hữu nhiều tài nguyên văn hóa không đồng nghĩa với có sức mạnh văn hóa tương xứng. Một di sản xa lạ với người trẻ, một câu chuyện đẹp chưa có ngôn ngữ biểu đạt hấp dẫn, một tài năng thiếu điều kiện phát triển hoặc một sản phẩm không tiếp cận được thị trường đều cho thấy khoảng cách giữa tiềm năng và năng lực chuyển hóa.
Điều đáng suy nghĩ khi hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam không chỉ là chúng ta có bao nhiêu hoạt động chào mừng, mà là những hoạt động ấy để lại điều gì trong nhận thức, cách sống và sức sáng tạo của xã hội. Một ngày tôn vinh văn hóa chỉ thật sự có ý nghĩa khi khơi dậy ý thức vun đắp văn hóa trong mỗi người, mỗi cộng đồng và trong các quyết định phát triển. Một quốc gia giàu truyền thống chưa đương nhiên là quốc gia mạnh về văn hóa. Sức mạnh chỉ hình thành khi các giá trị được tiếp nối qua các thế hệ có thể dẫn dắt hành động, tạo dựng lòng tin, nuôi dưỡng sáng tạo và nâng cao sức hấp dẫn của đất nước.
Vì vậy, từ tinh thần "văn hóa soi đường", câu hỏi phải được tiếp tục là: bằng những cơ chế, chính sách và cách tổ chức nào để chuyển tài nguyên văn hóa thành tri thức, sản phẩm, thị trường và năng lực cạnh tranh thực chất? Bởi chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh quốc gia không chỉ là bước tiến trong nhận thức, mà trước hết phải là một hành trình hành động.
Không có công thức chung cho mọi quốc gia. Hàn Quốc, Nhật Bản và Anh có những điều kiện lịch sử, kinh tế, thể chế khác nhau, nhưng đều không dừng ở niềm tự hào về văn hóa đặc sắc. Họ từng bước xây dựng năng lực tổ chức, diễn giải, sáng tạo và lan tỏa những giá trị ấy bằng sản phẩm và trải nghiệm có sức thuyết phục. Di sản là điểm xuất phát; khả năng làm cho di sản sống trong hiện tại mới quyết định sức hấp dẫn lâu dài.
(Còn nữa)