thethaovanhoa.vn

Khi lịch sử về Lý Công Uẩn được kể bằng công nghệ số

Đông Mai 18/11/2026 21:02 GMT+7

Hướng tới dịp kỷ niệm 1.000 năm ngày mất của Lý Công Uẩn (1028 - 2028), tỉnh Bắc Ninh đang lập hồ sơ khoa học trình UNESCO vinh danh vị vua khai sáng triều Lý.

Hướng tới dịp kỷ niệm 1.000 năm ngày mất của Lý Công Uẩn (1028 - 2028), tỉnh Bắc Ninh đang lập hồ sơ khoa học trình UNESCO vinh danh vị vua khai sáng triều Lý. Bên cạnh việc nghiên cứu, làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với danh nhân này, nhiều đề xuất ứng dụng công nghệ số để phát triển các hình thức bảo tồn và phát huy hệ giá trị di sản mà Lý Công Uẩn để lại cũng được đưa ra trong thời gian qua.

Gần nhất, tại Hội thảo khoa học quốc tế Danh nhân Lý Công Uẩn - Anh hùng dân tộc, dấu ấn lịch sử văn hóa, tầm nhìn và giá trị thời đại, các hướng tiếp cận cụ thể đã được trình bày qua những tham luận về phục dựng không gian lịch sử, xây dựng trải nghiệm tương tác số.

Gợi mở những cách trải nghiệm lịch sử

Trong các nghiên cứu về Lý Công Uẩn, dấu ấn của nhà vua được nhận diện qua nhiều di tích, tư liệu lịch sử và sinh hoạt văn hóa cộng đồng tại 3 không gian: hương Cổ Pháp ở Bắc Ninh, quê hương ông; Cố đô Hoa Lư ở Ninh Bình, nơi ông làm quan dưới triều Tiền Lê rồi lên ngôi; và kinh thành Thăng Long do ông kiến lập. Những nguồn chất liệu này có thể được khai thác để xây dựng sản phẩm văn hóa số, giúp công chúng tìm hiểu nhân vật, sự kiện và hình dung những không gian lịch sử đã biến đổi qua thời gian.

Đơn cử, một trong những đề xuất được Ths Nguyễn Thị Hạnh (Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) đưa ra là sử dụng công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) để tái hiện các không gian và sự kiện liên quan. Người tham gia có thể quan sát hình ảnh phục dựng chùa Cổ Pháp, chùa Tiêu tại Bắc Ninh hoặc không gian Đại La - Thăng Long thế kỷ X-XI, tìm hiểu kiến trúc, cảnh quan và mối liên hệ giữa địa điểm với sự kiện lịch sử.

Khi lịch sử về Lý Công Uẩn được kể bằng công nghệ số - Ảnh 1.

Chùa Tiêu tại Bắc Ninh, tương truyền là nơi Lý Công Uẩn được nuôi dưỡng khi còn nhỏ. Ảnh Thanh Thương

Với sự kiện ban hành Chiếu dời đô, chuyên gia này gợi ý kết hợp nghệ thuật kể chuyện và công nghệ để tái hiện bối cảnh, giúp người xem hình dung không gian vua quan nhà Lý bàn việc chuyển kinh đô. Các cảnh tái hiện, hình ảnh và lời thuyết minh cần được xây dựng từ tư liệu, phân biệt rõ căn cứ lịch sử với những chi tiết phục dựng có vai trò gợi mở sự hình dung cho người xem.

Theo chuyên gia này, các trải nghiệm cũng có thể được tổ chức ngay tại di tích. Với hình thức ấy, người tham gia có thể kết hợp đi bộ trong không gian thực với sử dụng AR để quan sát hình ảnh phục dựng những công trình đã trở thành phế tích. Với cách tiếp cận đó, những dấu tích hiện còn sẽ là điểm xuất phát để tìm hiểu diện mạo kiến trúc, cảnh quan được tái hiện bằng công nghệ. Rộng hơn, các hình thức tham quan trực tuyến có thể phục vụ cả những người chưa có điều kiện đến tận nơi.

Riêng trong lĩnh vực giáo dục, Ths Nguyễn Thị Hạnh đề xuất phát triển thuyết minh viên ảo ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), có khả năng giới thiệu các câu chuyện lịch sử, huyền tích bằng nhiều ngôn ngữ và trả lời câu hỏi của người sử dụng. Với học sinh, nội dung có thể được tổ chức thành nhiệm vụ khám phá, trò chơi tương tác hoặc hoạt động giải đố bằng công nghệ thực tế tăng cường AR.

Dẫn chứng lấy những chương trình giáo dục di sản như Em làm nhà khảo cổ, Em tìm hiểu di sản tại Hoàng thành Thăng Long làm kinh nghiệm để đề xuất mở rộng bằng công nghệ số, bà cho rằng hướng phát triển này có thể giúp học sinh tiếp cận nội dung lịch sử, văn hóa địa phương qua các hoạt động trực quan, trong đó các em chủ động tìm kiếm thông tin và đặt câu hỏi.

Đáng nói, theo Ths Nguyễn Thị Hạnh, việc xây dựng các sản phẩm công nghệ này cần xác định rõ đối tượng sử dụng ngay từ bước đầu tiên. Đơn cử, một chương trình dành cho học sinh có thể chú trọng nhiệm vụ tìm hiểu và câu hỏi tương tác, trong khi khách tham quan cần hình ảnh trực quan, thuyết minh dễ tiếp cận, có thể lựa chọn nội dung phù hợp với thời gian và sở thích. Từ đó, việc đưa hiện vật hay tư liệu lên màn hình 3D cần đi cùng với việc lựa chọn chi tiết, tổ chức trình tự và thiết kế hoạt động để người tham gia hiểu điều mình đang khám phá.

Điều này gắn với một thực tế: Để tái hiện một không gian lịch sử hoặc giới thiệu nhân vật bằng công nghệ, bên cạnh đội ngũ kỹ thuật còn cần sự tham gia của nhà nghiên cứu, chuyên gia di sản và người xây dựng kịch bản. Tại đó, nguồn tư liệu là căn cứ lựa chọn nội dung; cách kể chuyện và thiết kế trải nghiệm giúp chuyển tải nội dung đến từng nhóm công chúng. Những yếu tố thuộc truyền thuyết, huyền tích cần được giới thiệu đúng tính chất khi đặt cạnh các sự kiện có căn cứ lịch sử.

Di sản trong ngôn ngữ trình diễn

Ở góc độ khác, cách lựa chọn và tổ chức nội dung lịch sử bằng giải pháp công nghệ cũng được TS Lê Cẩm Ly (Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) xem xét qua một trường hợp cụ thể: chương trình trình diễn ánh sáng nghệ thuật Rực rỡ Thăng Long tại Hồ Tây vào đêm Giao thừa Tết Giáp Thìn năm 2024. Chương trình sử dụng 2.024 thiết bị bay không người lái (drone), kết hợp ánh sáng, âm nhạc và chuyển động để thể hiện những hình ảnh về lịch sử, văn hóa Hà Nội.

Trên cơ sở khảo sát chương trình Rực rỡ Thăng Long, kết hợp đối chiếu tư liệu lịch sử, TS Cẩm Ly phân tích việc hình tượng Lý Thái Tổ xuất hiện bên cuốn thư gợi nhắc Chiếu dời đô, tiếp nối là hình ảnh rồng thời Lý và Hoàng thành Thăng Long. Những hình ảnh xuất hiện liên tiếp đó tạo thành một mạch nội dung gắn với quyết định dời đô từ Hoa Lư ra Đại La năm 1010 và quá trình hình thành kinh đô Thăng Long.

Khi lịch sử về Lý Công Uẩn được kể bằng công nghệ số - Ảnh 2.

Tạo hình Lý Công Uẩn chương trình trình diễn drone “Rực rỡ Thăng Long” vào Giao thừa Tết Giáp Thìn năm 2024

Đáng nói, các dấu ấn thời Lý cũng hiện diện giữa những biểu tượng thuộc nhiều giai đoạn lịch sử khác. Sau cụm hình ảnh về sự kiện định đô, các lớp cảnh tiếp tục giới thiệu chùa Trấn Quốc, Hồ Hoàn Kiếm, Chùa Một Cột, Khuê Văn Các và cầu Long Biên. Trong đó, Chùa Một Cột xuất hiện giữa Khuê Văn Các và Hồ Hoàn Kiếm. Cách sắp xếp này đặt công trình có nguồn gốc từ thời Lý trong chuỗi hình ảnh tiêu biểu của Hà Nội, thay vì tổ chức toàn bộ chương trình theo trình tự niên đại.

Một chi tiết được TS Lê Cẩm Ly chú ý là sự trở lại của hình tượng rồng ở phần kết. Nếu trong những lớp cảnh đầu, rồng xuất hiện gần Lý Thái Tổ và Chiếu dời đô, gợi liên hệ với vương triều Lý và sự kiện định đô, thì ở phần cuối, biểu tượng này xuất hiện cùng Khuê Văn Các và lời chúc năm mới. Theo phân tích của bà, sự thay đổi vị trí và quan hệ với các hình ảnh khác đưa hình tượng rồng từ ngữ cảnh vương triều, kinh đô vào không khí lễ hội của Thủ đô đương đại.

Theo TS Lê Cẩm Ly, cần lưu ý việc tổ chức biểu tượng qua 3 phương thức: tập hợp, đan xen và lặp lại. Các hình ảnh có thể được đặt gần nhau để tạo thành một mạch nội dung, xuất hiện xen giữa những biểu tượng thuộc các thời kỳ khác hoặc trở lại ở những vị trí mới trong chương trình. Cách tổ chức ấy góp phần tạo nên những lớp ý nghĩa khác nhau, đưa các hình tượng lịch sử vào câu chuyện chung được thể hiện bằng ánh sáng, âm nhạc và chuyển động.

Chuyên gia này cũng đề xuất lưu giữ có hệ thống bản ghi toàn cảnh, kịch bản lời dẫn, danh mục tạo hình và các tư liệu lịch sử được sử dụng. Từng lớp cảnh có thể đi cùng phần giới thiệu ngắn về nhân vật, công trình, niên đại và nguồn tham chiếu; nội dung chi tiết hơn được cung cấp qua trang thông tin chính thức hoặc mã truy cập số. Khán giả nhờ đó có thể tiếp tục tìm hiểu sau đêm diễn. Để rồi, từ hình ảnh Hoàng thành Thăng Long, Chùa Một Cột hay Khuê Văn Các, người xem có thêm nguồn để tra cứu lịch sử công trình, những biến đổi qua thời gian và quan hệ với nội dung vừa được thể hiện bằng ánh sáng.

Những hướng nghiên cứu và đề xuất này cũng gợi mở những cách tiếp cận cụ thể trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Với di sản Lý Công Uẩn, việc phát triển sản phẩm số cần gắn nghiên cứu tư liệu với biên soạn nội dung, thiết kế trải nghiệm và lựa chọn công nghệ phù hợp, để những hình thức giới thiệu mới có nội dung đáng tin cậy, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu của công chúng.

Chọn biểu tượng để kể lịch sử

Từ chương trình trình diễn drone Rực rỡ Thăng Long, TS Lê Cẩm Ly đề xuất 4 tiêu chí lựa chọn biểu tượng hình ảnh trong những trường hợp tương tự: dễ nhận diện, dễ tạo hình, có khả năng đại diện cho một lớp ý nghĩa lịch sử - văn hóa và gợi liên hệ với ký ức đô thị. Điển hình, trong chương trình, Chiếu dời đô có thể được thể hiện bằng cuốn thư; Chùa Một Cột được nhận diện qua đường nét kiến trúc đặc trưng; hình tượng rồng gợi liên tưởng đến Thăng Long.

(còn tiếp)

Bản quyền © Báo điện tử Thể thao & Văn hóa - TTXVN