Không chỉ kết nối di sản với nghệ thuật đương đại, chuỗi chương trình nghệ thuật liên ngành quốc tế "Hà Nội sáng đèn" còn thử nghiệm các phương thức nghiên cứu, đồng sáng tạo và quản trị sản xuất mới, qua đó gợi mở hướng phát triển công nghiệp văn hóa từ di sản và hợp tác quốc tế.
Không chỉ kết nối di sản với nghệ thuật đương đại, chuỗi chương trình nghệ thuật liên ngành quốc tế Hà Nội sáng đèn còn thử nghiệm các phương thức nghiên cứu, đồng sáng tạo và quản trị sản xuất mới, qua đó gợi mở hướng phát triển công nghiệp văn hóa từ di sản và hợp tác quốc tế.
Đây là hoạt động trọng tâm của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, do Lên Ngàn thực hiện, với nghệ sĩ Nguyễn Quốc Hoàng Anh là Tổng đạo diễn và chỉ đạo nghệ thuật. Diễn ra từ ngày 13 đến 28/11 tại 11 địa điểm, Hà Nội sáng đèn gồm 17 chương trình, quy tụ gần 30 nghệ sĩ quốc tế và hơn 150 nghệ sĩ, nghệ nhân, vũ công Việt Nam.
Đánh thức tiềm năng từ di sản sống
Điểm đáng chú ý của Hà Nội sáng đèn không chỉ nằm ở sự đa dạng của các loại hình nghệ thuật mà còn ở phương thức hình thành tác phẩm.
Theo đó, thay vì tập hợp những chương trình biểu diễn độc lập, chuỗi chương trình hướng tới kết nối nghệ sĩ đương đại với nghệ nhân, cộng đồng thực hành di sản và những không gian văn hóa đặc trưng của Hà Nội. Trong quá trình đó, chất liệu truyền thống được nghiên cứu, phát triển bằng những ngôn ngữ nghệ thuật mới, mở ra khả năng hợp tác sáng tạo lâu dài.

Chương trình nghệ thuật “Thăng Long Kẻ Nghệ” mở đầu chuỗi “Hà Nội sáng đèn”
Đồng thời, sự tham gia của nghệ sĩ nước ngoài không dừng ở việc đến biểu diễn rồi trở về, mà được tổ chức thành quá trình làm việc xuyên suốt, có chiều sâu với nghệ nhân và nghệ sĩ Việt Nam. Các tác phẩm được hình thành trên cơ sở nghiên cứu, trao đổi và đồng sáng tạo, thay vì đơn thuần sử dụng những yếu tố truyền thống làm chất liệu minh họa cho nghệ thuật đương đại.
Tinh thần đối thoại giữa truyền thống và đương đại được thể hiện ngay trong Thăng Long Kẻ Nghệ, chương trình nghệ thuật tại lễ khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, đồng thời mở đầu chuỗi Hà Nội sáng đèn.

Tổng đạo diễn Nguyễn Quốc Hoàng Anh cho hay, chương trình được xây dựng theo hình thức kịch âm nhạc (music theatre), thay vì tổ chức các tiết mục riêng lẻ. Sân khấu lấy cảm hứng từ hình ảnh thủy đình của nghệ thuật múa rối nước, trong khi nội dung được kết nối thành một câu chuyện xuyên suốt về sông nước, nghề truyền thống và hành trình tiếp nối những giá trị văn hóa của Hà Nội.
Trong đó, các chất liệu chèo, tuồng, xẩm, quan họ, chầu văn được đặt trong mối quan hệ với âm nhạc đương đại, nhạc điện tử, opera, beatbox, hip-hop và múa đương đại. Đặc biệt, tác phẩm Làng gợi lên những suy tư về mối quan hệ giữa thế hệ trẻ với ký ức cộng đồng, về những giá trị truyền thống cần được gìn giữ trong hành trình phát triển. Trong khi đó, Truyền thống trỗi dậy, lấy cảm hứng từ vở tuồng Sơn Hậu, đưa nghệ thuật tuồng vào cuộc đối thoại với opera và những hình thức biểu diễn đương đại.

Theo Nguyễn Quốc Hoàng Anh, opera hay nhạc cổ điển thường được nhìn nhận là nghệ thuật hàn lâm, trong khi các loại hình truyền thống của Việt Nam như chèo, xẩm… đôi khi chưa được đánh giá tương xứng. Tuy nhiên, văn hóa không có sự phân biệt cao thấp mà chỉ khác nhau về đặc trưng và cách biểu đạt. Từ đó, việc đưa di sản nghệ thuật truyền thống Việt Nam vào thế đối thoại bình đẳng với văn hóa, nghệ thuật phương Tây cũng là mong muốn được gửi gắm qua chương trình.
"Chúng ta chỉ có thể tự tin đi tới tương lai với ký ức cộng đồng, với di sản mà ông bà, cha mẹ để lại, với chính mảnh đất và xứ sở của mình" - Nguyễn Quốc Hoàng Anh nhấn mạnh - "Đó cũng là nền tảng để chúng ta tự tin bước ra thế giới".
Quan điểm sáng tạo này tiếp tục được thể hiện qua các chương trình của Hà Nội sáng đèn, tiêu biểu là chương trình điền dã Gió gió mây mây, hướng tới khai thác tiềm năng của sân khấu truyền thống và diễn xướng dân gian Việt Nam. Tại làng Triều Khúc, các nghệ sĩ quốc tế làm việc cùng nghệ nhân, thành viên câu lạc bộ múa bồng để tìm hiểu đặc trưng vũ đạo, phương thức diễn xướng và văn hóa bản địa. Chương trình mở ra cơ hội phát triển những sản phẩm biểu diễn mới, đồng thời đưa nghệ nhân trực tiếp tham gia quá trình sáng tạo đương đại.
Một trường hợp khác là tác phẩm kịch múa đương đại Đối diện với vô cùng của biên đạo Tú Hoàng, được phát triển từ quá trình nghiên cứu, điền dã và làm việc cùng nghệ nhân tuồng. Những đặc trưng về động tác, nhịp điệu và biểu cảm của nghệ thuật truyền thống trở thành chất liệu để phát triển ngôn ngữ múa đương đại, mở rộng khả năng tiếp cận công chúng trong nước và quốc tế.
Bên cạnh sân khấu truyền thống, Hà Nội sáng đèn còn mở rộng sang nghệ thuật truyền thông mới và những hình thức trình diễn gắn với không gian đặc thù. Tại Bảo tàng Hà Nội, chương trình Trôi lấy cảm hứng từ khung cửi dệt của làng Vạn Phúc, phát triển thành tác phẩm nghệ thuật nghe nhìn trên sân khấu 360 độ, cho phép khán giả di chuyển và trực tiếp hòa vào không gian biểu diễn.

Nghệ sĩ tham gia chương trình “Trôi” thu âm tại làng lụa Vạn Phúc (Hà Nội)
Tại Tháp nước Hàng Đậu, tác phẩm sắp đặt âm thanh Tháp ẩn ca là sự hợp tác giữa các nghệ sĩ Việt Nam và Thụy Sĩ, với sự tham gia giám tuyển của Trần Kim Ngọc. Những bản thu âm thanh rất nhỏ của côn trùng được đưa vào không gian kiến trúc, tạo trải nghiệm khác biệt và mở rộng cách công chúng tiếp cận di sản đô thị. Trong khi đó, tại chợ Đồng Xuân, các chương trình như Chơi chợ cùng những tác phẩm múa đương đại đưa nghệ thuật vào giữa nhịp sống giao thương, kết nối âm thanh, chuyển động với kiến trúc và sinh hoạt thường ngày.
"Chúng ta chỉ có thể tự tin đi tới tương lai với ký ức cộng đồng, với di sản mà ông bà, cha mẹ để lại, với chính mảnh đất và xứ sở của mình" - đạo diễn Nguyễn Quốc Hoàng Anh.
Những thử nghiệm này cho thấy khả năng khai thác di sản như một nguồn lực sáng tạo, trong đó không gian văn hóa và các thực hành truyền thống trực tiếp tham gia hình thành tác phẩm mới. Đây cũng là cơ sở để phát triển những sản phẩm nghệ thuật mang bản sắc riêng, đáp ứng nhu cầu thưởng thức đa dạng và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.
Hướng tới xây dựng hệ thống quản trị liên ngành
Bên cạnh đổi mới ngôn ngữ nghệ thuật, Hà Nội sáng đèn đặt ra vấn đề có ý nghĩa lâu dài đối với phát triển công nghiệp văn hóa: Làm thế nào để thành quả sáng tạo được tổ chức sản xuất chuyên nghiệp, khai thác bản quyền, tiếp cận thị trường và tạo nguồn thu bền vững?
Theo Nguyễn Quốc Hoàng Anh cho biết, kinh nghiệm từ các mô hình sản xuất quốc tế cho thấy, tác phẩm không chỉ được tạo ra để trình diễn trong một sự kiện mà cần được đặt trong quá trình nghiên cứu, phát triển, quản lý quyền sở hữu trí tuệ và khai thác doanh thu. Đây cũng là hướng tiếp cận của Lên Ngàn trong việc chuyển hóa thành quả sáng tạo thành những sản phẩm, tài sản văn hóa có khả năng khai thác lâu dài.
"Đối với lễ hội năm nay, đây là một thể nghiệm lớn. Hà Nội sáng đèn không chỉ thúc đẩy nghiên cứu và phát triển những tác phẩm tiềm năng, mà còn xây dựng hệ thống quản trị liên quan đến sản xuất, điều phối các dự án liên ngành, đa ngành, có yếu tố quốc tế, xuyên khu vực và xuyên quốc gia. Đó cũng là năng lực mà Lên Ngàn mong muốn đóng góp cho lễ hội" - nghệ sĩ nhấn mạnh.

Tác phẩm “Tháp ẩn ca” tại Tháp nước Hàng Đậu
Theo đơn vị tổ chức, việc điều phối nghệ sĩ, lịch lưu trú, tập luyện, đội ngũ kỹ thuật và các đối tác đồng sản xuất đòi hỏi năng lực quản trị chuyên nghiệp. Đặc biệt, những tác phẩm đã lưu diễn quốc tế cần đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình tổ chức chặt chẽ. Những thách thức này cũng là cơ hội để hoàn thiện phương thức phối hợp giữa nghệ sĩ, đơn vị sản xuất, cơ quan quản lý và đối tác quốc tế.
Từ việc làm việc cùng nghệ nhân, nghiên cứu chất liệu truyền thống đến phát triển tác phẩm, tổ chức biểu diễn và khai thác bản quyền, một chuỗi giá trị có thể dần hình thành. Khi đáp ứng yêu cầu về chất lượng nghệ thuật và kỹ thuật, các sản phẩm có cơ hội tiếp cận thị trường thông qua bán vé, đồng sản xuất, lưu diễn và hợp tác quốc tế, đồng thời cần bảo đảm quyền lợi của nghệ sĩ, nghệ nhân và các chủ thể sáng tạo.
Những hướng tiếp cận này cũng gắn với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó nhấn mạnh xây dựng hệ sinh thái văn hóa, phát triển hạ tầng, nguồn nhân lực, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và hình thành thị trường sản phẩm văn hóa cùng các mô hình kinh doanh mới. Đây là những điều kiện quan trọng để chuyển hóa nguồn lực di sản và sáng tạo nghệ thuật thành động lực phát triển công nghiệp văn hóa.
Nhấn mạnh định hướng phát triển lâu dài của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, bà Lê Thị Ánh Mai (Phó Giám đốc Sở VH,TT&DL Hà Nội) cho biết: "Với thông điệp "Kết tài hoa, dệt tài sản", lễ hội hướng tới chuyển hóa các giá trị văn hóa, di sản, tri thức và năng lực sáng tạo thành những tài sản có khả năng phát triển lâu dài; góp phần tạo sinh kế, việc làm, thúc đẩy hợp tác và đưa công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng của Thủ đô".
Từ định hướng đó, hiệu quả của Hà Nội sáng đèn không chỉ nằm ở số lượng chương trình hay quy mô công chúng trong thời gian lễ hội, mà còn ở khả năng tiếp tục phát triển tác phẩm, duy trì quan hệ hợp tác, tích lũy năng lực sản xuất và tạo nguồn thu từ hoạt động sáng tạo.
Theo Tổng đạo diễn Nguyễn Quốc Hoàng Anh, chuỗi chương trình hướng tới xây dựng hạ tầng văn hóa, tăng cường kết nối và quảng bá văn hóa Việt Nam trên nền tảng tri thức, nghệ thuật và di sản sống; đồng thời giới thiệu Hà Nội không chỉ là đô thị giàu truyền thống mà còn là môi trường sáng tạo rộng mở với cộng đồng quốc tế.
Khai thác không gian biểu diễn sẵn có
Trong chuỗi chương trình Hà Nội sáng đèn, việc khai thác hạ tầng biểu diễn hiện có của Hà Nội cũng được chú trọng. Thay vì tập trung tại một sân khấu cố định, chuỗi chương trình kết nối các nhà hát, rạp hát, di tích và không gian công cộng thành mạng lưới hoạt động nghệ thuật. Tiêu biểu là phương án chuyển đổi Rạp Đông Đô tại số 20 Lương Ngọc Quyến thành không gian biểu diễn Duyên theo mô hình sân khấu hộp đen (black box), phù hợp với nghệ thuật đương đại và thể nghiệm.
Theo Nguyễn Quốc Hoàng Anh, việc khai thác các rạp hát và không gian di sản còn hướng tới phát triển những sản phẩm biểu diễn chất lượng cao, mang tính đặc thù, góp phần nâng cao sức hấp dẫn của du lịch văn hóa và dịch vụ sáng tạo. Khi được tổ chức phù hợp, những địa điểm này có thể trở thành không gian hoạt động thường xuyên, tạo điều kiện mở rộng công chúng và thị trường biểu diễn.