Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam: Văn hóa thể thao bắt đầu từ những hành động nhỏ

Văn hóa thể thao không chỉ được thể hiện qua những khẩu hiệu fair-play hay các giải thưởng tôn vinh hành động đẹp bởi những hành động tưởng chừng nhỏ bé cũng chính là nền tảng để xây dựng một môi trường thể thao văn minh, có văn hóa.

1. Văn hóa từ khán đài

Sau trận bán kết ASIAD 2018 giữa Olympic Việt Nam và Olympic Hàn Quốc, diễn ra ngày 29/8 tại Indonesia, đội tuyển Việt Nam nhận thất bại 1-3. Nỗi tiếc nuối của người hâm mộ là điều khó tránh khỏi, nhưng hình ảnh nhiều cổ động viên Việt Nam nán lại khán đài sân Pakansari để thu gom chai nước, túi nilon, giấy gói đồ ăn trước khi ra về đã tạo nên một ấn tượng đẹp. Thất bại trên sân cỏ không khiến họ quên trách nhiệm giữ gìn không gian chung. Hành động ấy được truyền thông trong nước và quốc tế ghi nhận.

Trước đó, tại World Cup 2018 ở Nga, cổ động viên Nhật Bản và Senegal cũng gây chú ý khi chủ động dọn dẹp khu vực khán đài sau các trận đấu. FIFA đưa 2 nhóm cổ động viên vào danh sách đề cử giải thưởng The Best FIFA Fan Award 2018. Đáng chú ý, FIFA lý giải thói quen vệ sinh lớp học của học sinh Nhật Bản là một trong những yếu tố góp phần hình thành ý thức giữ gìn không gian chung. Khi việc dọn dẹp đã trở thành một phần của nếp sống, hành động ấy được mang theo cả khi họ đến sân vận động.

Những câu chuyện này cho thấy văn hóa cổ vũ không chỉ nằm ở tiếng hò reo, sắc áo hay tình yêu dành cho đội bóng. Cổ động viên có quyền thể hiện cảm xúc mạnh mẽ, nhưng cần biết tôn trọng người xung quanh, không xả rác, phá hoại tài sản, gây mất trật tự hay biến sự cuồng nhiệt thành hành vi quá khích. Một sân vận động sạch sẽ, an toàn và thân thiện cũng là thước đo chất lượng của môi trường thể thao.

2. Văn hóa trên sân đấu

Nếu khán đài phản ánh văn hóa của người hâm mộ thì sân đấu là nơi thể hiện rõ nhất bản lĩnh và cách ứng xử của vận động viên. Một quyết định gây tranh cãi, pha va chạm quyết liệt hay tình huống bỏ lỡ cơ hội có thể khiến cầu thủ phản ứng tức thời. Tuy nhiên, khác biệt giữa một vận động viên chuyên nghiệp và cách hành xử thiếu chuẩn mực nằm ở khả năng kiểm soát cảm xúc.

Cầu thủ có thể không đồng tình với quyết định của trọng tài, nhưng cần lựa chọn cách phản hồi phù hợp. Việc vây ráp, la hét, có lời lẽ xúc phạm hoặc cố tình gây sức ép không giúp thay đổi quyết định, trái lại còn làm xấu hình ảnh đội bóng. Tương tự, hành vi trả đũa đối thủ sau một pha phạm lỗi, khiêu khích người vừa thất bại hay ăn mừng mang tính chế giễu đều đi ngược tinh thần thể thao.

Tại EURO 2024, UEFA áp dụng nguyên tắc chỉ đội trưởng được tiếp cận trọng tài để trao đổi về những quyết định quan trọng. Các cầu thủ khác phải giữ khoảng cách, không vây quanh người điều khiển trận đấu. Đội trưởng đồng thời có trách nhiệm nhắc nhở đồng đội tôn trọng trọng tài. Cách làm này không nhằm tước đi quyền phản hồi của cầu thủ, mà tạo ra một kênh giao tiếp trật tự, giúp hạn chế những phản ứng tập thể thiếu kiểm soát.

Điều đáng nói, tôn trọng trọng tài không đồng nghĩa với việc mặc nhiên cho rằng mọi quyết định đều chính xác. Các đội bóng vẫn có quyền kiến nghị, khiếu nại theo quy định. Nhưng phản biện cần dựa trên bằng chứng, quy trình và thái độ đúng mực. Cầu thủ cũng cần hiểu rằng trọng tài là con người, có thể mắc sai sót, nhưng không vì thế mà trở thành đối tượng để công kích.

3. Văn hóa bắt đầu từ người thầy

Muốn hình thành văn hóa thể thao bền vững, không thể chỉ trông chờ vào ý thức tự giác của từng vận động viên khi đã bước lên sân đấu. Quá trình giáo dục cần bắt đầu từ các trung tâm đào tạo, câu lạc bộ và những buổi tập đầu tiên. Trong đó, huấn luyện viên giữ vai trò đặc biệt bởi họ không chỉ truyền đạt kỹ thuật, chiến thuật mà còn định hình thái độ và hành vi của học trò.

Năm 2016, cựu tuyển thủ Nguyễn Hồng Sơn khi tham gia đào tạo cầu thủ nhí đã nhấn mạnh việc dạy các em sự tự tin và tinh thần fair-play bên cạnh kỹ năng chơi bóng. Theo ông, đây là những yếu tố quan trọng góp phần hình thành nhân cách, kể cả khi các em không theo đuổi con đường bóng đá chuyên nghiệp. Quan điểm ấy đặt ra một yêu cầu đáng suy ngẫm: Đào tạo trẻ không thể chỉ được đánh giá bằng số cầu thủ trở thành vận động viên thành tích cao, mà còn phải nhìn vào những con người được hình thành từ môi trường đó.

Một nghiên cứu của Erik Andersson, công bố năm 2019 trên tạp chí Physical Education and Sport Pedagogy, đã phân tích vai trò giáo dục của phụ huynh, huấn luyện viên và trọng tài trong bóng đá trẻ tại Thụy Điển. Nghiên cứu dựa trên phỏng vấn 27 trọng tài ở các cấp độ bóng đá cơ sở. Kết quả nhấn mạnh hành vi của người lớn có ảnh hưởng đến cách cầu thủ trẻ học hỏi, ứng xử và nhìn nhận trận đấu. Huấn luyện viên cần bảo vệ sự tôn trọng dành cho trọng tài, hướng cầu thủ tập trung vào chuyên môn, đồng thời xây dựng bầu không khí thân thiện với cả đối thủ.

Điều này có ý nghĩa trực tiếp với thể thao Việt Nam. Không thể yêu cầu cầu thủ trẻ tôn trọng trọng tài nếu người thầy thường xuyên la hét, phản ứng thái quá trước mỗi quyết định bất lợi. Không thể dạy học trò tôn trọng đối thủ nếu huấn luyện viên chỉ đề cao kết quả, cổ súy lối chơi bằng mọi giá. Một lời nhắc nhở đúng lúc, cách bình tĩnh tiếp nhận thất bại hay thái độ chủ động bắt tay đồng nghiệp sau trận đấu đôi khi có giá trị giáo dục hơn nhiều bài giảng lý thuyết.

Vì thế, xây dựng văn hóa thể thao cần được cụ thể hóa bằng những việc làm thường xuyên: Đưa giáo dục fair-play vào chương trình đào tạo trẻ; yêu cầu huấn luyện viên làm gương trong ứng xử; khuyến khích đội trưởng điều hòa cảm xúc đồng đội; xây dựng quy tắc cổ vũ văn minh và xử lý nghiêm hành vi bạo lực, xúc phạm, phá hoại. Các liên đoàn, câu lạc bộ và nhà tổ chức cần coi đây là một phần trong tiêu chí đánh giá chất lượng hoạt động, thay vì chỉ quan tâm đến thành tích chuyên môn. Văn hóa không bắt đầu từ điều gì quá lớn lao. Nó bắt đầu từ chiếc chai được nhặt lên sau trận đấu, lời xin lỗi sau một pha phạm lỗi và cách người thầy bình tĩnh trước quyết định của trọng tài. Khi những hành động nhỏ trở thành thói quen, thể thao mới thực sự trở thành môi trường nuôi dưỡng nhân cách và lan tỏa những giá trị tốt đẹp.

Ngày 24/11 hằng năm được xác định là Ngày Văn hóa Việt Nam theo Nghị quyết 28/2026/QH16 của Quốc hội, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Ngày này gắn với sự kiện khai mạc Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất ngày 24/11/1946, với sự tham dự của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trước đó, Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng thống nhất lựa chọn ngày 24/11 là Ngày Văn hóa Việt Nam. Đây là dịp để nhìn nhận sâu hơn vai trò của văn hóa trong mọi lĩnh vực đời sống, trong đó thể thao không thể đứng ngoài.

Chiếc áo rugby mang ý nghĩa văn hóa đặc biệt của Nelson Mandela

Ngày 24/6/1995, Nam Phi đánh bại New Zealand 15-12 để lần đầu tiên vô địch World Cup rugby. Nhưng hình ảnh đáng nhớ nhất không chỉ là chiến thắng trên sân cỏ, mà là khoảnh khắc Tổng thống Nelson Mandela khoác chiếc áo xanh của đội tuyển Springboks, bước ra trao cúp cho đội trưởng Francois Pienaar.

Đó là hành động mang ý nghĩa văn hóa đặc biệt. Trong nhiều thập niên dưới chế độ phân biệt chủng tộc apartheid, Springboks và biểu tượng linh dương trên áo đấu từng bị một bộ phận người da đen Nam Phi xem là đại diện cho quyền lực của cộng đồng da trắng. Rugby cũng được coi là môn thể thao gắn với người da trắng.

Bởi vậy, việc Mandela mặc chiếc áo ấy trước hàng vạn khán giả là thông điệp hòa giải mạnh mẽ. Ông muốn biến một biểu tượng từng gây chia rẽ thành niềm tự hào chung của đất nước sau khi chế độ apartheid chấm dứt.

Chiến thắng năm 1995 không thể lập tức xóa bỏ những bất bình đẳng sâu sắc trong xã hội Nam Phi. Tuy nhiên, hình ảnh Mandela trao cúp cho Pienaar đã trở thành biểu tượng của nỗ lực đoàn kết dân tộc thông qua thể thao. Câu chuyện cho thấy văn hóa thể thao không chỉ nằm ở cách cầu thủ ứng xử trên sân đấu. Khi được xây dựng trên nền tảng tôn trọng, bao dung và thấu hiểu khác biệt, thể thao còn có thể trở thành cầu nối cộng đồng, góp phần hàn gắn những chia rẽ trong xã hội.