Vẽ bảng phân cảnh, AI đang thâm nhập sâu vào điện ảnh

Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc ứng dụng công nghệ trong sáng tạo nghệ thuật là vấn đề đáng quan tâm.

Những thay đổi do trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại cho điện ảnh thế giới, ngay từ khâu vẽ bảng phân cảnh, sẽ cung cấp thêm góc nhìn về cơ hội và vai trò của người sáng tạo trong quá trình này.

Trước khi một bộ phim xuất hiện trên màn ảnh, câu chuyện thường trải qua hành trình ít được khán giả nhìn thấy: từ những nét phác họa trên giấy đến bảng phân cảnh chi tiết. Họa sĩ vẽ bảng phân cảnh đôi khi được ví như "bộ não mở rộng" của đạo diễn. Nhưng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đem đến những hướng đi mới cho công đoạn quan trọng ấy.

Lấn sâu vào hậu trường

AI đã và đang ảnh hưởng trực tiếp đến các công việc hậu trường điện ảnh, khi những nhà làm phim hàng đầu tại Hollywood bắt đầu ứng dụng công nghệ này. Điển hình, James Cameron - người từ lâu luôn ủng hộ các công nghệ mới trong làm phim - hiện nằm trong hội đồng quản trị của một công ty AI tạo sinh, đặc biệt quan tâm đến việc kết hợp AI với CGI (công nghệ mô phỏng hình ảnh bằng máy tính).

Đạo diễn Steven Soderbergh cũng đã sử dụng công nghệ từ Meta để tạo hoạt họa cho bộ phim tài liệu gần đây về John Lennon. Ngay cả đạo diễn Christopher Nolan, dù bác bỏ ý kiến cho rằng AI sẽ thay thế con người, cũng thừa nhận rằng nó sẽ tạo ra một số "công cụ hình ảnh" hữu ích.

Gần đây hơn, AI đang nhắm trực tiếp vào khâu vẽ bảng phân cảnh, bằng các chương trình sử dụng câu lệnh văn bản để tạo ra hình ảnh minh họa. Ngay cả một người theo trường phái truyền thống như đạo diễn Martin Scorsese cũng dùng đến nó. Vào tháng 6 vừa qua, ông đã thông báo về quan hệ hợp tác với một công ty AI. Theo đó, ông sẽ sử dụng mô hình chuyển văn bản thành hình ảnh của công ty này trong quá trình xây dựng bảng phân cảnh cho bộ phim tiếp theo.

Bảng phân cảnh đóng vai trò xác định diện mạo của bộ phim, đồng thời là bản thiết kế để truyền đạt tầm nhìn của đạo diễn đến dàn diễn viên và ê-kíp sản xuất. Đây là một trong những bước đầu tiên để đưa kịch bản từ trang giấy bước ra đời thực. Họa sĩ vẽ bảng phân cảnh có nhiệm vụ minh họa các khung hình, kèm theo ghi chú và sơ đồ để định hình các cảnh quay trước khi chúng được thực hiện.

Thông thường, các bảng phân cảnh được thực hiện thông qua sự phối hợp giữa đạo diễn, họa sĩ và các thành viên khác trong đoàn làm phim - những người chịu trách nhiệm về khía cạnh hình ảnh, chẳng hạn như nhà quay phim, biên tập viên, thiết kế sản xuất, điều phối các cảnh hành động,…

"Tôi thấy rất mãn nguyện khi được sáng tạo nghệ thuật trong bầu không khí đầy tính hợp tác như vậy" - Alex Clark, họa sĩ vẽ bảng phân cảnh người Anh, từng tham gia nhiều dự án đình đám, chia sẻ - "Mọi người cùng ngồi lại để thảo luận về ý tưởng của nhau. Chúng tôi có thể diễn thử các tình huống, tạo ra hiệu ứng âm thanh, đọc lời thoại... Qua đó, chúng tôi xây dựng được mối quan hệ sáng tạo với nhau".

Tầm quan trọng của vẽ bảng phân cảnh

Với tư cách là một kỹ thuật làm phim, bảng phân cảnh bắt đầu được các họa sĩ hoạt hình Disney sử dụng thường xuyên từ những năm 1930 và dần trở thành khâu quan trọng trong quy trình sản xuất của hãng.

Sau đó, các bảng phân cảnh nhanh chóng được áp dụng trong các bộ phim điện ảnh người đóng. Kể từ đó, nhiều nhà làm phim đã để lại những bảng phân cảnh không chỉ có giá trị phục vụ sản xuất mà còn là những tác phẩm hình ảnh đẹp đẽ, giàu sức gợi khi được nhìn nhận độc lập.

Đối với họa sĩ Clark, quá trình tạo ra bảng phân cảnh quan trọng không kém gì thành phẩm cuối cùng: "Một hiểu lầm phổ biến là vẽ bảng phân cảnh chỉ đơn thuần tạo ra những bức vẽ đẹp. Nhưng nó hơn thế nhiều. Đó là việc thấu hiểu tư duy của đạo diễn và tìm ra cách thức phù hợp nhất để kể câu chuyện trong phân cảnh".

Đạo diễn Denis Villeneuve từng miêu tả cộng sự thân thiết của mình - họa sĩ Sam Hudecki - như là "một phần mở rộng trong não bộ của tôi". Với Villeneuve, vẽ bảng phân cảnh chính là "cách viết kịch bản mới": Nếu kịch bản cung cấp ngôn từ, thì bảng phân cảnh là bước đầu tiên để kiến tạo nên "ngôn ngữ điện ảnh" cho bộ phim. Ông coi đây là "cách để mơ" khi bộ phim bắt đầu hình thành và sống động dần trên trang giấy.

Theo họa sĩ Clark, cần phải đạt được sự cân bằng giữa việc "nắm bắt được bản chất" của một phân cảnh và tính toán cách thức thực hiện các cảnh quay khi máy quay bắt đầu vận hành. Như vậy, vẽ phân cảnh chỉ là một bước trong quá trình hợp tác xuyên suốt, kéo dài từ giai đoạn tiền kỳ, quay phim và cả sau đó.

"Đôi khi, tôi cố gắng tiết chế các nét vẽ, khi thấy cần chừa lại không gian để những người khác có thể phát triển thêm - chẳng hạn như diễn xuất của diễn viên, cách bài trí bối cảnh, thiết lập ánh sáng hay những chuyển động tinh tế của máy quay. Tôi thích tạo ra khoảng trống cho những điều bất ngờ đầy thú vị" - anh giải thích.

Đối với các nhà nghiên cứu và người yêu điện ảnh, nghệ thuật vẽ phân cảnh mang đến cái nhìn sâu sắc về hành trình đằng sau một bộ phim, bao gồm cả những thay đổi đầy thú vị về định hướng.

Ferdinando Cocco, giảng viên ngành điện ảnh tại Đại học Abertay ở Dundee, cảm thấy: "Nghệ thuật vẽ phân cảnh cho chúng ta thấy sự tiến triển của tầm nhìn sáng tạo".

Ông lấy bộ phim Beauty and the Beast năm 1991 của Disney làm ví dụ. Khi tác phẩm này bắt đầu được thực hiện vào cuối thập niên 1980, các bảng phân cảnh mang hơi hướng thẩm mỹ Rococo - phù hợp với bối cảnh nguyên tác của câu chuyện cổ tích. Trong đó, nhân vật Gaston được xây dựng theo hình mẫu một quý tộc Pháp thế kỷ 18 với mái tóc giả cầu kỳ, thay vì hình tượng người thợ săn có thân hình vạm vỡ, quai hàm vuông vức - đại diện cho những quan niệm hiện đại hơn về vẻ nam tính sau này.

Công cụ tuyệt vời

Trước những thay đổi do AI mang lại, một hướng tiếp cận mới đang được hình thành: Không giao toàn bộ công đoạn vẽ bảng phân cảnh cho máy móc, các họa sĩ có thể sử dụng công nghệ như một cộng sự hỗ trợ, giúp mở rộng khả năng hình dung và thử nghiệm ý tưởng.

Họa sĩ vẽ bảng phân cảnh người Mỹ Mark Simon là một ví dụ. Với hơn 40 năm hoạt động trong lĩnh vực truyền hình và điện ảnh, từng tham gia những dự án bom tấn, ông đã đưa AI vào một số thao tác trong quy trình làm việc.

Trong cuộc phỏng vấn hồi tháng 5 vừa qua, Simon cho biết ông sử dụng AI để tạo hình tham khảo diễn viên trong trang phục của nhân vật, sau đó quan sát hình ảnh ở nhiều góc độ dưới dạng 3D để có thêm tư liệu khi vẽ. Khi nhận được ảnh chụp bối cảnh có nhiều người xuất hiện, ông cũng dùng AI để loại bỏ những chi tiết gây vướng, giúp nhìn rõ không gian hơn.

Ngoài ra, ông vẫn tự tay phác họa, lựa chọn góc máy và quyết định cách sắp xếp hình ảnh. "Nếu sử dụng AI như công cụ hỗ trợ, thay vì thay thế con người, nó thực sự tuyệt vời" - ông nhận xét.

Nhờ AI, họa sĩ có thể tập trung vào những quyết định đòi hỏi kinh nghiệm thị giác và khả năng kể chuyện. Nhưng ngược lại, lạm dụng AI có thể làm mất đi những giá trị cốt lõi. "Việc trao đổi, kết nối với người khác buộc tầm nhìn nghệ thuật phải mở rộng theo những cách mà ta không thể nào dự đoán trước được" - theo giảng viên Cocco.

Trong khi đó, Clark dự đoán rằng khi việc sử dụng AI trong ngành công nghiệp điện ảnh ngày càng phổ biến, con người sẽ càng trân trọng hơn những bộ phim mang đậm dấu ấn cá nhân: "Xét cho cùng, tôi nghĩ những bộ phim thành công nhất thường chạm đến cảm xúc của chúng ta với tư cách là con người. Một ưu điểm của các bảng phân cảnh vẽ tay chính là việc bạn có thể cảm nhận trực tiếp sự chân thực, gần gũi của con người ngay trên từng trang giấy".