Xây dựng Bảo tàng sinh thái làng Nôm lấy bảo tồn di sản làm nền tảng

Ngày 11/11, tại Hưng Yên, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức Hội thảo khoa học "Giải pháp xây dựng Bảo tàng sinh thái làng Nôm xã Đại Đồng, tỉnh Hưng Yên".

Ban tổ chức đã nhận được 80 tham luận từ nhiều nhà nghiên cứu thuộc các lĩnh vực như bảo tàng học, di sản học, kiến trúc, quy hoạch, du lịch và quản lý văn hóa... góp phần tạo điều kiện để xem xét làng Nôm như một chỉnh thể di sản, nhận diện vấn đề cần tiếp tục trao đổi trước khi xác định mô hình và lộ trình thực hiện. 

Trong đó có ý kiến cho rằng, làng Nôm cần được khảo sát như một chỉnh thể gồm lịch sử cư trú, cấu trúc không gian, di tích, di vật, cảnh quan nông nghiệp, tín ngưỡng, lễ hội, phong tục và ký ức cộng đồng. Những nghiên cứu về đình, chùa, tượng thờ, văn bia, từ đường và sinh hoạt làng đã mở rộng nhận thức về giá trị của từng thành tố. Các nghiên cứu về kiến trúc và quy hoạch gợi mở việc nhìn làng Nôm như một cảnh quan văn hóa và mạng lưới di sản sống. Cấu trúc cổng làng - đường làng - đình, chùa - cầu đá - chợ, cùng hệ thống mặt nước, cây xanh, nhà ở và từ đường cần được nghiên cứu trong quan hệ không gian, không chỉ như các điểm đến riêng lẻ.

Một số nghiên cứu đặt vấn đề bảo tồn thích ứng, đồng kiến tạo và đồng quản trị, cảnh báo nguy cơ hình thức hóa bảo tàng sinh thái. Những ý kiến từ chính quyền và người dân địa phương đã bổ sung một góc nhìn về bảo tồn gắn trực tiếp với quyền sử dụng nhà ở, sinh hoạt tôn giáo, hoạt động kinh doanh, vệ sinh môi trường và việc làm thường ngày của người dân. Trên cơ sở đó, nhiều giải pháp được gợi mở nhằm bảo vệ cấu trúc không gian, cảnh quan văn hóa, hệ thống mặt nước, cây xanh và mối liên kết giữa các địa điểm di sản.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hưng Yên Phạm Văn Nghiêm cho biết, trong kho tàng di sản phong phú của tỉnh Hưng Yên, làng Nôm có một vị trí và giá trị đặc biệt. Đây là không gian làng quê truyền thống tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ còn lưu giữ tương đối rõ nét cấu trúc và diện mạo của làng Việt cổ. Giá trị của làng Nôm không nằm ở từng công trình riêng lẻ mà kết tinh trong tổng thể không gian văn hóa làng. Sự gắn kết hài hòa giữa kiến trúc cổ, cổng làng, cây đa, bến nước, sân đình, cầu đá, mái chùa cổ, chợ quê và nếp nhà truyền thống, tạo bản sắc riêng có cho cộng đồng nơi đây. Do quá trình đô thị hóa, không gian làng cổ đang đứng trước nhiều thách thức là vừa phải bảo tồn được tính nguyên gốc, tính xác thực và toàn vẹn của di sản, đáp ứng yêu cầu phát triển, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Do đó, việc nghiên cứu xây dựng mô hình Bảo tàng sinh thái làng Nôm có ý nghĩa thiết thực bởi theo cách tiếp cận hiện đại, bảo tàng sinh thái không đơn thuần là nơi trưng bày hiện vật mà là mô hình bảo tồn tổng thể di sản ngay trong môi trường gốc. Tại đây, cảnh quan, kiến trúc, môi trường sinh thái, văn hóa truyền thống và cộng đồng cư dân là những thành tố hữu cơ, không thể tách rời. Với làng Nôm, đây là cơ hội lớn để kết nối hài hòa giữa bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường, phát triển du lịch và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Hưng Yên xác định bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa là nhiệm vụ chiến lược xuyên suốt. Đối với việc xây dựng Bảo tàng sinh thái làng Nôm, tỉnh lấy bảo tồn di sản làm nền tảng, lấy cộng đồng làm chủ thể và lấy phát triển bền vững làm mục tiêu. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên có nhiệm vụ chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Trường Đại học Văn hóa Hà Nội cùng các bên liên quan tiếp thu các ý kiến, luận cứ khoa học để tham mưu cho tỉnh hoàn thiện Đề án xây dựng Bảo tàng sinh thái làng Nôm. Tỉnh kỳ vọng, với sự đồng hành của các nhà khoa học và sự đồng thuận của nhân dân, Bảo tàng sinh thái Làng Nôm sẽ trở thành một điển hình mẫu mực về kết nối bảo tồn di sản với phát triển cộng đồng, lan tỏa mạnh mẽ bản sắc văn hóa Hưng Yên đến với bạn bè trong và ngoài nước.

Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Hà Nội Đinh Công Tuấn nêu rõ, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã nhấn mạnh vai trò của văn hóa và con người như nền tảng, nguồn lực nội sinh của phát triển, đặt ra yêu cầu giải quyết hài hòa quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, phát huy vai trò chủ thể của nhân dân. Nghiên cứu xây dựng Bảo tàng sinh thái làng Nôm không đơn thuần là tạo thêm một điểm tham quan mà hướng tới tìm kiếm một phương thức bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị các di sản phù hợp với đặc điểm địa phương.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên Đỗ Hữu Nhân thông tin, từ các kết quả nghiên cứu, hội thảo đề xuất 5 nhóm nhiệm vụ để cơ quan có thẩm quyền xem xét trong quá trình xây dựng Đề án Bảo tàng sinh thái Làng Nôm. Đó là tổ chức chương trình điều tra, khảo sát và kiểm kê liên ngành, xây dựng bộ hồ sơ giá trị di sản và cơ sở dữ liệu số dùng chung; xây dựng định hướng bảo tồn tổng thể gắn với quản lý cảnh quan và đời sống cư dân; thiết kế cơ chế tham gia và đồng quản trị ngay từ giai đoạn chuẩn bị; lựa chọn một số nội dung thí điểm ở quy mô phù hợp, có thể là tuyến diễn giải di sản, chương trình giáo dục dành cho học sinh, hoạt động tư liệu hóa ký ức hoặc giải pháp cải thiện cảnh quan xanh - mặt nước; hoàn thiện phương án tổ chức, nhân lực và tài chính theo lộ trình từng bước...