“Hồn Mường thức giấc”: Đánh thức di sản bên hồ Suối Chiếu

Không dựa vào tích truyện có sẵn, Hồn Mường thức giấc chọn câu chuyện cha con để kể về sự trao truyền di sản qua 60 phút thực cảnh với 3 chương, 9 cảnh bên hồ Suối Chiếu (Mường Cơi, Sơn La) trong hai ngày 11 và 12/12. Trước giờ diễn, du khách sẽ đi qua cánh đồng hoa hàng chục héc-ta và bước vào không gian Nhập Mường huyền bí. 

Chương trình diễn ra chỉ ít tuần sau Ngày Văn hóa Việt Nam đầu tiên 24/11, góp phần thực hiện thắng lợi tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW trên bản làng vùng cao.

Không chỉ nghe - xem, mà “nhập Mường”

Tại khu vực hồ Suối Chiếu, bản Chiếu, xã Mường Cơi, tỉnh Sơn La, khán giả của Hồn Mường thức giấc sẽ không ngồi yên một chỗ như trước một sân khấu thông thường. Câu chuyện nghệ thuật bắt đầu ngay từ những bước chân đầu tiên tại sự kiện: người xem vừa đi, vừa xem, vừa trải nghiệm, trở thành một phần của đời sống bản Mường.

Để tạo nên không gian văn hóa cho sự kiện, Ban tổ chức phát triển cánh đồng hoa quy mô hàng chục héc-ta quanh hồ Suối Chiếu. Ban ngày, du khách có thể thưởng ngoạn cảnh hồ, chụp ảnh giữa những đồi hoa, nhâm nhi cà phê bên bờ suối và tham quan gian hàng nông sản OCOP của địa phương. Khi hoàng hôn buông xuống, hành trình chuyển sang những tầng cảm xúc sâu hơn.

Điểm nhấn khác biệt nhất của chương trình là Nhập Mường, không gian trải nghiệm được ê-kíp sáng tạo xây dựng từ quá trình nghiên cứu văn hóa bản địa, thế giới quan và chất liệu Mo Mường. Bóng tối, âm thanh, ánh sáng và những tình huống dàn dựng gợi cảm giác bước qua một ngưỡng cửa, tiến vào miền ký ức tổ tiên và những niềm tin được lưu giữ trong đời sống cộng đồng.

Được định hướng là trải nghiệm cảm giác mạnh, Nhập Mường khai thác sự hồi hộp trước điều chưa biết, cảm giác lạnh sống lưng và những khoảnh khắc bất ngờ trong bóng tối. Ban tổ chức lưu ý, đây là lựa chọn cho người muốn thử thách lòng can đảm, không phù hợp với người sợ tối hoặc quá nhạy cảm với các yếu tố gây giật mình. Mỗi du khách khi bước qua không gian này sẽ được trao một tấm thẻ tre may mắn - biểu trưng cho sự bình an, che chở từ các bậc thầy Mo bản xứ.

Rời Nhập Mường, du khách đi qua các không gian văn hóa với tiếng hát Đang, nhịp đâm đuống, điệu múa Mợi cùng sự hiện diện của nghệ nhân và người dân. Hành trình dẫn từ huyền bí đến đời sống, từ hồi hộp đến gần gũi, rồi mở vào chương trình thực cảnh chính.

Kịch bản 60 phút được kết cấu thành ba chương, chín cảnh, xoay quanh câu chuyện một người cha mong con học lời mo và tri thức tổ tiên, còn người con muốn tìm con đường riêng.

Tiếng gọi bản Mường mở ra bằng bình minh, cảnh lên nương, làm nghề, gánh nước, nhóm bếp và những cuộc hát giao duyên chuẩn bị cho ngày cưới, song song với bất đồng giữa hai cha con. Ngọn lửa ngàn đời: người cha qua đời khi lời truyền dạy còn dang dở. Lời mo tang lễ đưa người con về với tích đi tìm lửa, ngọn lửa mang về bản bất ngờ vụt tắt, con người phải lên đường lần nữa để học cách tự tạo ra lửa và truyền dạy cho nhau. Từ một bếp lửa nhỏ, ánh sáng lan thành hàng trăm điểm lửa trên thung lũng.

Hồn Mường thức giấc trở về hiện tại. Người con tìm đến các nghệ nhân để học tiếng nói, câu hát cha từng nâng niu. Trong đám cưới của đôi trẻ, khi người con quên một câu hát cha dạy, một nghệ nhân cất lời tiếp, rồi phụ nữ, trai gái và trẻ nhỏ cùng nối câu hát - di sản được tiếp sức bằng chính những con người đang sống trong bản.

Thay vì “bê” văn hóa Mường lên một sân khấu nhân tạo, ê-kíp biến cả thung lũng, bản làng thành đại sân khấu thực cảnh; khán đài có thể là triền đồi, bờ ruộng ngô. Tiếng Đang, điệu múa Mợi của nghệ nhân bản Thải, nhịp khua đuống từ bản Thải, bản Mỏ, bản Chiếu cùng các bản người Mường đi vào câu chuyện như những thực hành sống. Nghệ nhân các dân tộc Dao, Mông, Kinh trên địa bàn cũng góp tiếng nói và ký ức riêng. Khoảng 300 học sinh Trường THPT Tân Lang dự kiến tham gia lực lượng quần chúng, cùng cất tiếng hát, giữ nhịp đuống bên các nghệ nhân.

Công nghệ ánh sáng, màn nước chỉ giữ vai trò hỗ trợ. Theo định hướng kịch bản, phần mo tang lễ và các phong tục sẽ được hoàn thiện cùng nghệ nhân và cộng đồng sở tại trước khi công bố phiên bản biểu diễn chính thức.

Văn hóa xuất phát từ con người

Nhắc đến Tây Bắc, nhiều người nghĩ ngay tới đèo dốc, ruộng bậc thang hay nhà sàn. Nhưng theo ông Đinh Đức Thắng - Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Mường Cơi, Mường Cơi muốn giới thiệu “một Tây Bắc rất khác” - nơi những câu chuyện văn hóa được gìn giữ qua tiếng chiêng, nhịp đuống, lời Mo và qua cả những con người đang khát khao đánh thức giá trị cốt lõi của quê hương.

Mường Cơi là xã miền núi còn nhiều khó khăn, rộng trên 19.000 ha với hơn 19.000 dân thuộc bốn dân tộc chủ yếu, trong đó đồng bào Mường chiếm trên 80%. “Điều làm nên sức hút của một vùng đất không chỉ nằm ở cảnh quan, mà cốt lõi là những câu chuyện thấm đẫm giá trị văn hóa và con người nơi mảnh đất ấy”, ông chia sẻ.

Ông kỳ vọng sau lễ hội, văn hóa Mường sẽ tiếp tục được bảo tồn và lan tỏa; nghệ nhân có thêm cơ hội truyền dạy; người trẻ thêm tự hào về cội nguồn; và du khách có thêm lý do để quay lại Mường Cơi. Dù thừa nhận tổ chức một chương trình thực cảnh quy mô tại xã miền núi “chắc chắn sẽ gặp không ít thách thức”, ông tin vào sự đồng lòng của chính quyền, bà con và tâm huyết của ê-kíp sáng tạo.

Cơ duyên đưa đạo diễn Trần Trung đến Mường Cơi bắt đầu từ những chuyến thiện nguyện: trong hai năm, ông cùng các câu lạc bộ thiện nguyện đã xây 11 căn nhà cho những hoàn cảnh đặc biệt khó khăn tại địa phương.

Trước câu hỏi chương trình có dùng công nghệ hoành tráng không, ông khẳng định di sản văn hóa Mường là giá trị cốt lõi cần được bảo tồn nguyên vẹn, không thể tùy tiện làm mới hay bóp méo bản sắc. “Công nghệ trình diễn chỉ đóng vai trò hỗ trợ, làm nền tảng tôn vinh văn hóa. Con người nơi đây mới chính là linh hồn của di sản”, ông nói.

Với vai trò đạo diễn văn hóa, ông phụ trách đưa phong tục, diễn xướng và đời sống cộng đồng Mường Cơi vào mạch kể; từng yếu tố từ tiếng hát Đang, tiếng đuống đến cảnh cưới hỏi, tang lễ, lời mo đều được đối chiếu với nghệ nhân và người am hiểu địa phương trong quá trình dàn dựng.

Trong khi đó, đạo diễn Mai Long cho rằng mỗi vùng đất ê-kíp đi qua đều có một nền văn hóa riêng. Đến Mường Cơi, ông thực sự bị lay động bởi cảnh quan thiên nhiên cùng vẻ đẹp của các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể.

"Chúng tôi mong muốn kết hợp những yếu tố sẵn có của thiên nhiên với văn hóa bản địa để tạo nên một chất liệu nghệ thuật riêng, đưa các giá trị văn hóa, di sản đến gần hơn với khán giả", ông nói.

Với Hồn Mường thức giấc, ê-kíp muốn đánh thức những giá trị tưởng như đang ngủ yên. "Những viên đá không chỉ là vật vô tri mà trở thành nhân chứng của lịch sử. Những dòng suối không chỉ chảy qua núi non mà còn phải chảy vào trái tim của mỗi con người". Ông cũng trăn trở làm sao để giá trị văn hóa đặc trưng của vùng Mường được lan tỏa và tạo nên sự khác biệt so với các vùng miền khác.

Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở cách xây dựng câu chuyện. Các chương trình thực cảnh thường dựa trên một tích truyện cụ thể như Sơn Tinh - Thủy Tinh. Lần này, ê-kíp không dựa vào tích truyện có sẵn mà chọn hình tượng cha và con làm trục kể, từ đó lồng ghép chất liệu văn hóa bản địa. "Thông qua hình tượng cha và con, chúng tôi muốn truyền tải thông điệp rằng những giá trị văn hóa, di sản của cha ông cần được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, đặc biệt là thế hệ trẻ", đạo diễn chia sẻ.

Thông điệp ấy bắt nguồn từ một hình ảnh khiến ông day dứt: em học sinh nhỏ đi đôi dép mòn, đeo chiếc cặp nhỏ lầm lũi vượt đồi tới trường. "Mai này khi lớn lên, đi xa làm ăn, liệu trong hành trang của các em có còn điệu múa Mợi, câu hát Đang? Khi các nghệ nhân cao tuổi dần về với tổ tiên, ai sẽ là người gìn giữ và trao truyền bản sắc ấy?".

Trên sân khấu, đại cảnh được hình dung bắt đầu từ một tiếng gà gáy sớm. Một đốm lửa bập bùng rồi bùng lên thành hàng trăm bếp lửa, đánh thức cả bản làng. "Công nghệ dù tối tân đến đâu cũng chỉ là phương tiện. Linh hồn của chương trình là hàng trăm, hàng nghìn bà con, học sinh địa phương", ông nhấn mạnh.

“Sau 60 phút, sân khấu có thể khép lại, ánh đèn có thể tắt đi. Nhưng nếu một đứa trẻ Mường Cơi biết hỏi ông bà về một điệu múa cổ, một người trẻ biết thêm một câu hát Đang… thì đó mới chính là thành công lớn nhất" - Đạo diễn Mai Long.

Có thể thấy, thông điệp của Hồn Mường thức giấc hướng tới tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam - văn kiện xác định văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng và động lực to lớn cho phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Ở Mường Cơi, tinh thần ấy được hiện thực hóa theo cách rất cụ thể: chuyển hóa tiếng Đang, nhịp đuống, lời mo thành sản phẩm văn hóa - du lịch, để nghệ nhân có thêm cơ hội truyền dạy, người trẻ có thêm niềm tự hào, và bà con vùng cao có thêm sinh kế từ chính di sản của mình.