Sàn giao dịch công nghiệp văn hóa: Từ kỳ vọng cho thị trường sáng tạo đến bảo vệ "căn cước văn hóa"

Tại phiên thảo luận ở hội trường của Quốc hội về dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa sáng 10/11, quy định về sàn giao dịch công nghiệp văn hóa nhận được sự quan tâm đặc biệt của nhiều đại biểu. Đồng tình với tư duy mở đường cho thị trường tài sản sáng tạo và kỳ vọng đây sẽ là "cú hích" thể chế biến tài sản sáng tạo thành nguồn vốn thực thụ, song các đại biểu cũng chỉ ra nhiều khoảng trống pháp lý cần giải quyết: Từ cơ chế bảo vệ quyền lợi cộng đồng chủ thể di sản, trách nhiệm kiểm soát của đơn vị vận hành sàn cho đến bài toán đồng bộ lộ trình và cấu trúc thị trường.

Trong bức tranh tổng thể của dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, việc thiết lập sàn giao dịch công nghiệp văn hóa tại Điều 26 được đánh giá là 1 trong những bước đi tiến bộ, nhằm tạo thị trường giao dịch minh bạch cho các sản phẩm sáng tạo và quyền tài sản.

Mở đường cho thị trường tài sản sáng tạo

Tán thành với nội dung về sàn giao dịch công nghiệp văn hóa, đại biểu Lê Hoàng Hải, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai nhận định sàn giao dịch sẽ tạo cơ chế hỗ trợ đắc lực để kết nối các chủ thể sáng tạo với doanh nghiệp, nhà đầu tư, đơn vị phân phối và những tổ chức, cá nhân có nhu cầu khai thác, sử dụng sản phẩm công nghiệp văn hóa.

Theo ông, nếu được hoàn thiện đúng hướng, đây sẽ là "cơ sở để các địa phương giàu tiềm năng văn hóa phát triển sản phẩm có giá trị, mở rộng thị trường và nâng cao khả năng tham gia của nghệ nhân, cộng đồng kinh doanh vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa".

Không dừng lại ở việc mua bán sản phẩm hoàn chỉnh, nhiều đại biểu còn nhìn thấy ở sàn giao dịch vai trò là "bệ phóng" cho dòng vốn và ý tưởng. Đại biểu Lê Thị Thúy Sen, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên, cho rằng phát hiện, đầu tư cho những ý tưởng tiềm năng là một khâu quan trọng trong công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, theo bà, trong dự thảo chủ yếu tập trung nhấn mạnh đến đầu tư cho những sản phẩm đã hoàn thiện.

Đại biểu Lê Thị Thúy Sen đề xuất tại Điều 9 (về thử nghiệm có kiểm soát) cần bổ sung nội dung thành lập "sàn giao dịch ý tưởng tiềm năng" đi kèm với việc "thành lập quỹ đầu tư phát triển ý tưởng tiềm năng". Theo đại biểu, cơ chế này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy những ý tưởng sơ khai phát triển thành sản phẩm thực tế, đồng thời thu hút mạnh mẽ nguồn lực tư nhân và dòng vốn đầu tư quốc tế vào lĩnh vực công nghiệp văn hóa.

Chia sẻ lợi ích

Dù ghi nhận tính tiến bộ của sàn giao dịch trong việc định giá và kết nối, nhưng qua nghiên cứu dự thảo luật cũng như Báo cáo giải trình tiếp thu số 698 (Báo cáo tiếp thu, giải trình ý kiến thảo luận tại tổ của đại biểu Quốc hội và chỉnh lý dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa của Bộ VH,TT&DL - PV), nhiều đại biểu băn khoăn làm thế nào để sàn giao dịch công nghiệp văn hóa không vô tình trở thành công cụ hợp thức hóa việc khai thác thương mại di sản mà bỏ quên quyền lợi của những người đã sáng tạo và gìn giữ nó.

Cho rằng quy định tại khoản 3 Điều 26 của dự thảo còn mang tính chất hình thức, đại biểu Châu Quỳnh Dao, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang nói, quy định hiện hành mới chỉ yêu cầu "người đưa sản phẩm văn hóa lên sàn cung cấp thông tin về nguồn gốc sản phẩm, chứ chưa thể hiện được cơ chế tiếp cận, chia sẻ lợi ích cũng như nguyên tắc đồng thuận tự nguyện có trước theo quy chuẩn quốc tế".

Đại biểu phân tích, nếu chỉ cần ghi nhận nguồn gốc kiểu "bắt nguồn từ điệu xòe Thái hoặc dân ca Khmer", người đưa sản phẩm lên sàn hoàn toàn có thể hợp thức hóa giao dịch đó và hưởng lợi 100%, trong khi cộng đồng khởi nguồn lại không được bảo vệ quyền lợi.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao đồng tình trước mong muốn của cơ quan quản lý Nhà nước trong việc tạo không gian sáng tạo cho các tổ chức, cá nhân. Tuy nhiên, đại biểu băn khoăn rằng những giá trị di sản văn hóa thiêng liêng của đồng bào các dân tộc chính là "căn cước văn hóa" của dân tộc Việt Nam; nếu thiếu cơ chế quản lý và bảo vệ chặt chẽ, các giá trị này sẽ rất dễ bị ảnh hưởng, xâm lấn và bào mòn bởi công nghệ số cũng như trí tuệ nhân tạo.

Đại biểu cũng dẫn chứng thêm những bất cập trong hệ thống pháp luật hiện hành: Khoản 2 Điều 23 Luật Sở hữu trí tuệ coi văn học nghệ thuật dân gian là tài sản công chúng nên người sử dụng chỉ cần dẫn chiếu xuất xứ và giữ gìn giá trị đích thực mà không phải xin phép hoặc trả thù lao; trong khi đó, Điều 7 Luật Di sản văn hóa tuy có chính sách ưu tiên bảo vệ văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và tôn vinh nghệ nhân nhưng lại thiếu quy định chi tiết về cơ chế chia sẻ lợi ích khi khai thác thương mại, tạo thành rào cản khiến đến nay vẫn chưa thiết lập được cơ chế kinh tế thực chất để bảo vệ cộng đồng và những nghệ nhân dân gian đã sáng tạo, trao truyền di sản cho thế hệ trẻ.

Đại biểu Lò Thị Huyền, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Sơn La đặt ra câu hỏi mang tính cốt lõi: Toàn bộ nội dung về góp vốn quyền sở hữu trí tuệ, giá tham chiếu và sàn giao dịch văn hóa mới chỉ trả lời được câu hỏi "Quyền này bao nhiêu tiền, giao dịch ở đâu?", mà chưa trả lời được câu hỏi: "Quyền này của ai, từ đâu, linh thiêng ở chỗ nào và được khai thác đến giới hạn nào thì dừng?".

Theo phân tích của đại biểu Lò Thị Huyền, theo Điều 23 thì "một công ty thời trang ở đô thị lấy hoa văn do đồng bào dân tộc thiểu số sáng tạo để in công nghiệp lên vải ngoại, thuê người mẫu ngoại, bán online toàn cầu vẫn được hưởng bản sắc. Trong khi đó, chủ thể giữ gìn không được chia sẻ lợi ích".

Đồng tình với ý kiến của đại biểu Lò Thị Huyền, đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa cho rằng: "Việc thiếu cơ chế coi đồng bào là chủ thể sáng tạo trung tâm có thể khiến họ bị gạt ra khỏi chuỗi giá trị và không được chia sẻ lợi ích kinh tế bình đẳng".

Theo đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, tại Chương III, dự thảo luật tập trung vào việc tài chính hóa, thế chấp và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo kiểu công nghiệp, kỹ thuật số hiện đại, nhưng dự thảo luật quy định chưa rõ về công cụ pháp lý để bảo vệ di sản phi vật thể và tri thức dân gian vùng cao trước nguy cơ bị các doanh nghiệp thương mại hóa sai lệch, sao chép hoặc sử dụng bản quyền mà không có sự đồng ý trước hoặc không chia sẻ lợi ích một cách bình đẳng cho bản làng.

Cũng góp ý về Điều 26 về sàn giao dịch công nghiệp văn hóa, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An, cho rằng dù khoản 3 đã yêu cầu bên đưa sản phẩm lên sàn cam kết có quyền giao dịch và cung cấp thông tin nguồn gốc khi sử dụng di sản, tri thức truyền thống, nhưng dự thảo vẫn cần làm rõ hơn phạm vi quyền được giao dịch và trách nhiệm kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm. Theo đại biểu, việc ghi nhận nguồn gốc chưa đồng nghĩa với việc có đủ quyền khai thác; chẳng hạn, quyền đối với một bản ghi hoặc phần thiết kế mới không đồng nghĩa với quyền độc quyền toàn bộ làn điệu, hoa văn hoặc tri thức được sử dụng. Vì vậy, hồ sơ cần phân biệt rạch ròi giữa phần sáng tạo mới với chất liệu có sẵn, đồng thời xác định quyền khai thác theo đúng pháp luật về sở hữu trí tuệ và di sản văn hóa.

 Hoàn thiện để sàn giao dịch đi vào cuộc sống

Từ những phân tích tại nghị trường, các đại biểu Quốc hội đã đưa ra nhiều kiến nghị cụ thể, mang tính xây dựng nhằm hoàn thiện nội dung về sàn giao dịch công nghiệp văn hóa nói riêng và khung pháp lý cho thị trường công nghiệp văn hóa nói chung.

Dự thảo luật đã mở hướng dùng quyền sở hữu trí tuệ để góp vốn, làm tài sản bảo đảm (Điều 9), hỗ trợ định giá (Điều 10) và xây dựng sàn giao dịch (Điều 26). Song về thời gian hiệu lực, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng băn khoăn, "tài sản sáng tạo chỉ thành nguồn vốn khi có dữ liệu giao dịch, cơ sở xác định giá và khả năng xử lý tài sản, trong khi sàn giao dịch đến ngày 1/8/2028 mới có hiệu lực, chậm 1 năm so với Điều 9". Sự lệch pha này sẽ khiến các công cụ tài chính tại Điều 9 khó đi vào thực tế do thiếu dữ liệu giao dịch tham chiếu từ sàn.

"Tôi đề nghị bổ sung vào điểm a khoản 1 Điều 10 cơ chế công khai dữ liệu giá giao dịch và đồng bộ lộ trình các công cụ này" - đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nói.

Cho rằng cần luật hóa cụ thể về cơ chế chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận, đại biểu Châu Quỳnh Dao kiến nghị đưa thẳng cụm từ "bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng chủ thể" vào điểm l khoản 2 Điều 19 như cam kết tại Báo cáo 698 (thay vì chỉ dùng các từ chung chung như "hỗ trợ" hoặc "kết nối"). Đối với khoản 3 Điều 26, sản phẩm hoặc quyền tài sản khai thác từ di sản văn hóa dân tộc thiểu số khi đưa lên sàn bắt buộc phải có văn bản thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại mới đủ điều kiện niêm yết.

Theo đại biểu Châu Quỳnh Dao, "tiêu chí tôn trọng bản quyền văn hóa và thỏa thuận chia sẻ lợi ích - hiện mới chỉ chiếm 10/100 điểm trong dự thảo thông tư", đại biểu kiến nghị cần được nâng lên thành "tiêu chí bắt buộc".

Về thiết lập hàng rào bảo vệ trước công nghệ số và số hóa di sản, để ngăn chặn việc tự ý khai thác thương mại, làm sai lệch di sản bằng công nghệ số hoặc AI, hoặc sao chép trái phép di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống của các dân tộc thiểu số khi chưa có sự đồng thuận của cộng đồng chủ thể, đại biểu Châu Quỳnh Dao đề xuất bổ sung hành vi nghiêm cấm này vào Điều 7.

Song song đó, đại biểu Lò Thị Huyền kiến nghị cần có giải pháp số hóa di sản văn hóa phi vật thể thành kho dữ liệu tài sản trí tuệ số mở, qua đó tạo hành lang minh bạch để các bên khai thác có trả phí bản quyền trực tiếp cho cộng đồng.

Về liên kết chính sách và đồng bộ lộ trình, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú đề nghị liên kết chặt chẽ quy định tại khoản 3 Điều 26 với Điều 19 và Điều 21 đối với các dự án nhận hỗ trợ công có khai thác trực tiếp di sản cộng đồng, bảo đảm việc công nhận bản sắc hay thương hiệu không tự tạo ra quyền độc quyền đối với di sản.

Về mặt mô hình tổ chức, đại biểu Lê Hoàng Hải, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai cũng lưu ý cần định hình rõ phương thức vận hành theo hướng huy động sự tham gia của doanh nghiệp, các tổ chức cung cấp dịch vụ trung gian và tận dụng tối đa các nền tảng giao dịch sẵn có. Điều này giúp tránh tình trạng đầu tư dàn trải hoặc dựng lên một hệ thống mới có chi phí vận hành khổng lồ nhưng hiệu quả lại hạn chế.

"Nếu hoàn thiện các nội dung này, quy định về sàn giao dịch công nghiệp văn hóa sẽ bổ sung giá trị rõ rệt cho pháp luật hiện hành, giúp hình thành thị trường giao dịch minh bạch để khai thác, thương mại hóa hiệu quả sản phẩm sáng tạo và quyền tài sản. Đây cũng là cơ sở để các địa phương giàu tiềm năng phát triển sản phẩm giá trị, mở rộng thị trường và nâng cao sự tham gia của nghệ nhân, cộng đồng kinh doanh cùng doanh nghiệp vào hoạt động công nghiệp văn hóa" - đại biểu Lê Hoàng Hải nhấn mạnh.

Sàn giao dịch công nghiệp văn hóa nếu được thiết kế với một hành lang pháp lý chặt chẽ, minh bạch và công bằng sẽ không chỉ là nơi mua bán các sản phẩm sáng tạo đơn thuần. Hơn thế nữa, nó sẽ trở thành công cụ kinh tế hữu hiệu để bảo vệ sinh kế cho nghệ nhân, bảo vệ di sản và đưa văn hóa Việt Nam ra thị trường một cách bền vững.