Đại hội thể thao toàn quốc: Thước đo và thách thức của thể thao Việt Nam

Từ kỳ Đại hội đầu tiên diễn ra năm 1985 tại thủ đô Hà Nội đến lần tổ chức thứ X năm 2026 này ở TP.HCM, Đại hội Thể thao toàn quốc đã trải qua hành trình 41 năm với nhiều dấu mốc đáng nhớ.

Đây không chỉ là thước đo sự phát triển của thành tích chuyên môn mà còn là năng lực tổ chức và quá trình đầu tư cho thể thao Việt Nam qua từng thời kỳ, ở từng cấp độ.

1985-1995: Khởi đầu và xây dựng nền móng

Năm 1985, Đại hội Thể dục thể thao toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại Hà Nội, đánh dấu bước khởi đầu của một sân chơi thể thao thống nhất trên phạm vi cả nước. Đây là sự kiện có ý nghĩa quan trọng đối với ngành thể thao, tạo cơ hội để các địa phương, ngành đánh giá thực chất thông qua thi đấu về lực lượng, trình độ chuyên môn và kết quả đào tạo vận động viên.

Diễn ra từ ngày 22 đến 29/9/1985, Đại hội lần thứ nhất có 15 môn thi đấu với 1.884 vận động viên tham dự. Kết thúc tranh tài, 19 kỷ lục quốc gia được xác lập ở các môn điền kinh, bơi - lặn và bắn súng. TP.HCM đứng đầu bảng tổng sắp với 43 HCV, 39 HCB và 20 HCĐ, xếp trên Hà Nội và đoàn Quân đội.

Năm 1990, Đại hội lần thứ II tiếp tục diễn ra tại Hà Nội, mở rộng lên 18 môn với 2.233 vận động viên. Có 25 kỷ lục quốc gia mới được xác lập, trong đó TP.HCM tiếp tục giữ vị trí nhất toàn đoàn với 64 HCV. Đến năm 1995, kỳ Đại hội thứ III quy tụ 56 đoàn, 3.751 vận động viên, tranh tài ở 26 môn. TP.HCM lần thứ 3 liên tiếp đứng đầu bảng tổng sắp, khẳng định vị thế của một trong những trung tâm thể thao hàng đầu cả nước.

Ba kỳ Đại hội đầu tiên diễn ra trong điều kiện cơ sở vật chất và nguồn lực thể thao khi đó còn nhiều hạn chế. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở những tấm huy chương hay kỷ lục mà còn ở việc hình thành một hệ thống thi đấu toàn quốc, tạo động lực để các địa phương chú trọng tuyển chọn, đào tạo và phát triển lực lượng vận động viên.

2002-2014: Mở rộng quy mô, hướng tới hội nhập quốc tế

Bước sang thế kỷ XXI, Đại hội Thể dục thể thao toàn quốc có sự chuyển biến rõ rệt về quy mô và định hướng chuyên môn. Từ năm 2002, Đại hội được tổ chức theo chu kỳ 4 năm một lần, tạo điều kiện để các địa phương chủ động xây dựng kế hoạch đào tạo, đầu tư cơ sở vật chất và chuẩn bị lực lượng.

Đặc biệt, Đại hội lần thứ IV năm 2002 tại Hà Nội còn là bước chuẩn bị quan trọng cho năm 2003 khi lần đầu tiên nước ta đăng cai tổ chức Đại hội thể thao Đông Nam Á SEA Games 22. Đại hội Thể thao toàn quốc lần thứ IV có 64 đoàn, 30 môn và 6.084 vận động viên tham dự. Một dấu mốc đáng chú ý là Hà Nội lần đầu tiên giành vị trí nhất toàn đoàn, chấm dứt chuỗi 3 kỳ liên tiếp TP.HCM dẫn đầu.

Năm 2006, TP.HCM tổ chức Đại hội lần thứ V với 7.942 vận động viên, tranh tài ở 40 môn. Hà Nội tiếp tục đứng đầu bảng tổng sắp, cho thấy hiệu quả từ quá trình đầu tư có chiều sâu vào thể thao thành tích cao. Đến năm 2010, Đại hội lần thứ VI diễn ra tại Đà Nẵng, quy tụ 8.731 vận động viên, thi đấu ở 62 môn và phân môn. Thành tích chuyên môn được nâng lên với 90 kỷ lục quốc gia và 91 kỷ lục Đại hội được xác lập.

Năm 2014, Đại hội lần thứ VII được tổ chức tại Nam Định và 10 địa phương phối hợp. Có 65 đoàn với 7.424 vận động viên tham dự, tranh tài ở 36 môn, 45 phân môn và 747 nội dung. Đại hội ghi nhận 158 kỷ lục Đại hội và 57 kỷ lục quốc gia. Hà Nội tiếp tục dẫn đầu với 167 HCV, 118 HCB và 137 HCĐ.

Những con số trên cho thấy Đại hội ngày càng trở thành mắt xích quan trọng trong hệ thống tuyển chọn, đánh giá và chuẩn bị lực lượng cho các đấu trường quốc tế. Việc duy trì chu kỳ 4 năm giúp các địa phương có kế hoạch dài hạn hơn, đồng thời thúc đẩy đầu tư vào những môn thể thao Olympic và ASIAD.

Đặc biệt, kinh nghiệm tổ chức các kỳ Đại hội góp phần nâng cao năng lực điều hành sự kiện thể thao quy mô lớn, tạo tiền đề để Việt Nam đăng cai nhiều sự kiện quốc tế quan trọng, trong đó có SEA Games 22 năm 2003 và SEA Games 31 năm 2022.

2018-2026: Đổi mới tổ chức, nâng tầm chuyên môn

Đại hội lần thứ VIII năm 2018 tại Hà Nội đánh dấu một bước chuyển về tên gọi khi chính thức đổi từ Đại hội Thể dục thể thao toàn quốc thành Đại hội Thể thao toàn quốc. Sự thay đổi này thể hiện cách tiếp cận rộng hơn đối với lĩnh vực thể thao, phù hợp với sự phát triển đa dạng của hệ thống thi đấu và các loại hình thể thao.

Kỳ Đại hội này quy tụ 7.564 vận động viên thuộc 65 đoàn, tranh tài ở 36 môn với 743 nội dung. Có 199 kỷ lục được xác lập, gồm 151 kỷ lục Đại hội và 48 kỷ lục quốc gia. Hà Nội tiếp tục đứng đầu bảng tổng sắp với 176 HCV. Chương trình thi đấu cũng được định hướng nhiều hơn vào các môn Olympic và ASIAD nhằm phục vụ mục tiêu chuẩn bị lực lượng cho những đấu trường lớn.

4 năm sau, Đại hội lần thứ IX năm 2022 được tổ chức tại Quảng Ninh và 10 địa phương khác. Trong bối cảnh thể thao vừa trải qua những ảnh hưởng nặng nề của đại dịch Covid-19, sự kiện vẫn quy tụ 9.464 vận động viên thuộc 65 đoàn, thi đấu ở 53 môn và phân môn với 941 nội dung. Đại hội ghi nhận 149 kỷ lục, trong đó có 96 kỷ lục Đại hội và 53 kỷ lục quốc gia. Hà Nội tiếp tục bảo vệ thành công vị trí nhất toàn đoàn với 175 HCV, 143 HCB và 157 HCĐ.

Năm 2026 này, Đại hội lần thứ X tiếp tục mở ra giai đoạn mới. Theo kế hoạch, sự kiện diễn ra từ ngày 14/11 đến 12/12, với TP.HCM là địa phương đăng cai chính, phối hợp cùng Đồng Nai và Đồng Tháp. Chương trình dự kiến gồm 48 môn, 973 nội dung thi đấu và 36 đoàn tham dự. Một điểm đáng chú ý là chương trình thi đấu có sự hiện diện của những môn thể thao mới như esports, pickleball và võ thuật tổng hợp (MMA). 

Nhìn lại 41 năm, Đại hội Thể thao toàn quốc đã đi từ một sự kiện mang tính tổng động viên lực lượng sau ngày đất nước thống nhất đến sân chơi có quy mô và tính chuyên môn ngày càng cao. Tuy nhiên, tới lúc này, giá trị của Đại hội không nên chỉ được đo bằng số lượng môn thi đấu, huy chương hay kỷ lục. Quan trọng hơn, đây phải là dịp đánh giá thực chất chất lượng đào tạo vận động viên, hiệu quả đầu tư của từng địa phương và khả năng phát hiện những nhân tố đủ sức đại diện thể thao Việt Nam trên đấu trường quốc tế.