950 năm Quốc Tử Giám: Khuê Văn Các - biểu tượng kiến trúc mang Hà Nội ra thế giới

Trải qua gần một nghìn năm lịch sử, Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ lưu giữ những dấu ấn quan trọng của nền giáo dục và truyền thống hiếu học Việt Nam mà còn là một quần thể kiến trúc có giá trị đặc sắc về mỹ thuật. 

Trong đó, Khuê Văn Các không chỉ là một công trình thể hiện quan niệm thẩm mỹ giàu tính biểu đạt mà còn trở thành biểu tượng của Thủ đô Hà Nội và là nguồn cảm hứng sáng tác của nhiều thế hệ nghệ sĩ.

Vẻ đẹp của kiến trúc biểu tượng

Trong quần thể kiến trúc Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Khuê Văn Các là một trong những công trình kiến trúc tiêu biểu, thể hiện rõ vẻ đẹp thanh nhã và tinh thần văn hiến của di tích. Khuê Văn Các là công trình được Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành cho xây dựng năm 1805, có kiến trúc đối xứng, giản dị và tao nhã. Gác xây trên 1 nền vuông cao lát gạch Bát Tràng, kiểu dáng kiến trúc độc đáo, tầng dưới là 4 trụ gạch, 4 bề trống không, tầng trên là kiến trúc gỗ có 2 tầng mái, mái lợp ngói ống, 4 góc được trang trí bằng đất nung. 4 cạnh có diềm gỗ chạm trổ tinh vi, xung quanh là những lan can con tiện. Trên tầng hai trổ 4 cửa sổ tròn xung quanh có những thanh gỗ con tiện tỏa ra xung quanh tượng trưng cho những tia sáng của ngôi sao Khuê - chòm sao sáng nhất trong 28 chòm sao.

Tên gọi Khuê Văn gắn với sao Khuê, ngôi sao chủ về văn chương, học thuật trong quan niệm phương Đông. Vì vậy, Khuê Văn Các không chỉ mang giá trị kiến trúc, còn gửi gắm quan niệm về sự tôn vinh tri thức, văn chương và người hiền tài, là biểu trưng cho nền văn hiến của Việt Nam. Trên gác có treo một tấm hoành phi có đề 3 chữ đại tự: "Khuê Văn Các", xung quanh 4 mặt đều có câu đối ngợi ca vẻ đẹp của gác Khuê Văn và sao Khuê, nền văn hiến, đạo học và truyền thống lễ nghĩa của dân tộc…

Họa sĩ, nhà nghiên cứu, Tiến sĩ Trần Hậu Yên Thế, Trưởng Bộ môn Nghệ thuật Thị giác, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, so với những hạng mục khác ở Văn Miếu như Văn Miếu Môn, tòa Đại Bái và thượng điện trong khu Ðại Thành, Khuê Văn Các vừa nhỏ vừa đậm chất vô vi. Khuê Văn Các, tức Gác Khuê văn, là một lầu vuông có 8 mái. Gác dựng trên một nền vuông cao được lát gạch Bát Tràng. Kiểu dáng kiến trúc khá độc đáo và thanh thoát. Tầng dưới không xây tường, chỉ có 4 trụ gạch, 4 bề trống không. Tầng trên là kiến trúc gỗ, trừ phần mái lợp bằng ngói thường và những phần trang trí góc mái hoặc trên bờ nóc là bằng chất liệu vữa tam hợp.

Sàn gỗ tầng trên của Khuê Văn Các có chừa 2 khoảng trống để bắc thang lên gác. Bốn cạnh sàn làm lan can con tiện cũng bằng gỗ. Cả bốn mặt tường bịt ván gỗ, mỗi mặt đều trổ một cửa tròn, có những thanh gỗ chống tỏa ra 4 phía. Cửa tròn và những thanh gỗ chống tượng trưng cho sao Khuê và những tia sáng phát ra từ ngôi sao. Mé trên sát mái phía cửa ngoài vào, có treo một tấm biển sơn son thiếp vàng viết 3 chữ đại tự - Khuê Văn Các (Gác Khuê văn).

Theo Tiến sĩ Trần Hậu Yên Thế, hệ thống đồ án trang trí ở Khuê Văn Các mang màu sắc thần tiên với sự xuất thiện của những pháp khí như hồ lô (của Lý Thiết Quải), kiếm (Lã Ðồng Tân), cùng với đồ án bàn cờ, hòm thơ sách bút của giới văn nhân. Hình ảnh những con rồng hóa thành hoa cỏ như thường thấy trên các mảng chạm ở cung điện Huế. Mỗi mặt tường gỗ đều chạm một đôi câu đối chữ Hán sơn son thiếp vàng. Cả 4 đôi câu đối đều rất hay và có ý nghĩa ca ngợi văn hóa dân tộc.

Những câu đối ở Khuê Văn Các cũng mang tinh thần Nho - Lão thịnh hành. Những câu đối như "Thánh hiền nhất thống đồ thư phủ - Văn hiến thiên thu lễ nghĩa bang", "Hy triều phấn sức long văn trị - Kiệt các trân tàng tập đại quan" mang tinh thần Nho giáo với những lời ngợi ca về thánh hiền, văn trị. Nhưng phiêu lãng, bay bổng diệu kỳ lại là những câu "Khuê tinh thiên lãng nhân văn xiển - Bích thủy xuân thâm đạo mạch trường" và "Thành lâm Bắc Ðẩu hồi nguyên khí - Nguyệt tễ thu đàm chiếu cổ tâm".

Tiến sĩ Trần Hậu Yên Thế cho rằng, Khuê Văn Các ở Thăng Long hoàn toàn mang tính biểu tượng cho vẻ đẹp của văn chương, không hề có một công năng thực dụng cụ thể nào. Đối chiếu Khuê Văn Các từ tổng thể kiến trúc cho đến kiểu thức hoa văn trang trí và các câu đối thơ... mang đến một cảm nhận vẻ đẹp tinh thần rất ảo diệu, phiêu lãng, bay bổng, vẻ đẹp hướng đến trăng sao mây trời, mộng ảo rất phù hợp với tâm thức của những nhà Nho lãng tử ngồi ở cửa Khổng sân Trình mà hồn chập chờn theo cánh bướm….

"Khuê Văn Các không đồ sộ, mà giản dị, tao nhã hòa lẫn vào bóng cây cổ thụ xanh tốt soi bóng xuống giếng Thiên Quang, bên cạnh dãy nhà bia là hình ảnh đẹp nhất ở Văn Miếu Thăng Long, là công trình kiến trúc biểu tượng xuất sắc và từ lâu đã là hình ảnh thân thuộc với người dân Hà Nội, trở thành biểu tượng của Thủ đô Hà Nội".

Biểu tượng văn hóa của Thủ đô

Theo ý kiến của các nhà nghiên cứu văn hóa, nhìn từ tổng thể, Khuê Văn Các không chỉ có kiểu thức kiến trúc độc đáo mà còn mang vẻ đẹp tinh thần riêng. Một nét đặc sắc khác của Khuê Văn Các là hệ thống biểu tượng được thể hiện qua hình khối, hoa văn và câu đối. Đặc biệt, bốn cửa sổ hình tròn với những thanh gỗ tỏa ra bốn phía tạo hình ảnh những tia sáng của sao Khuê. Hình tròn ấy còn có mối liên hệ biểu tượng với giếng Thiên Quang hình vuông ở phía dưới. Giếng Thiên Quang hình vuông tượng trưng cho đất, còn cửa sổ hình tròn của gác Khuê Văn tượng trưng cho trời.

Cùng với các hệ thống 82 bia tiến sĩ được đặt trên lưng rùa, con vật sống dưới nước, làm bằng đá, tượng trưng cho sự trường tồn - mặt đất ( Địa ); phía trên là các họa tiết vòm/ mây - tượng trưng cho bầu trời (Thiên ); tên tuổi của các vị tiến sĩ (Nhân) được đặt ở trung tâm thể hiện quan niệm Người sĩ phu như ngôi sao Khuê là trung tâm của Vũ trụ.

Sự kết hợp này hàm ý nơi này hội tụ tinh hoa trời đất, thu nhận những tinh túy của vũ trụ để nâng cao phẩm chất, giá trị con người và đề cao những người học hành đỗ đạt. Khuê Văn Các cũng là biểu tượng cho mong ước phát sinh, phát triển con người, vừa phù hợp với tư duy, ước vọng của người xưa, vừa đáp ứng được mong muốn phát triển của thời nay (Thiên thời - Địa lợi - Nhân hòa).

Các chuyên gia cho rằng, vẻ đẹp kiến trúc cùng với những giá trị và vẻ đẹp tinh thần của Khuê Văn Các đã góp phần tạo nên ý nghĩa văn hóa sâu sắc cho công trình, đồng thời lý giải vì sao Khuê Văn Các được lựa chọn làm biểu tượng của Thủ đô Hà Nội - thành phố nghìn năm văn hiến, trở thành dấu hiệu nhận diện văn hóa của Thăng Long - Hà Nội.

Theo đó, năm 1997, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội lựa chọn hình ảnh Khuê Văn Các làm biểu tượng chính thức của Thủ đô. Ngày 21/11/2012, Quốc hội khóa XIII thông qua Luật Thủ đô, trong đó Điều 6 quy định biểu tượng của Thủ đô là hình ảnh Khuê Văn Các tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám.

Việc Khuê Văn Các được lựa chọn làm biểu tượng chính thức khẳng định vị trí đặc biệt của công trình trong đời sống văn hóa Hà Nội. Hình ảnh Khuê Văn Các hiện diện trên nhiều ấn phẩm, tài liệu và trong các hoạt động quảng bá, đối ngoại, trở thành hình ảnh quen thuộc đối với người dân và du khách, góp phần giới thiệu một Hà Nội giàu truyền thống lịch sử, coi trọng giáo dục và luôn đề cao những giá trị văn hóa lâu đời.

Vẻ đẹp kiến trúc và chiều sâu biểu tượng của Khuê Văn Các cũng trở thành nguồn cảm hứng sáng tác của nhiều thế hệ nghệ sĩ. Hàng trăm năm qua, cùng với những mái ngói rêu phong, giếng Thiên Quang và hàng cây cổ thụ, Khuê Văn Các xuất hiện trong nhiều tác phẩm hội họa, nhiếp ảnh và nghệ thuật đương đại.

Theo nhà nghiên cứu, giám tuyển nghệ thuật, họa sĩ Nguyễn Thế Sơn, giảng viên tại Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội, quá trình khảo cứu cho thấy ngay từ cuối thế kỷ XIX, trước khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, nhiều họa sĩ Pháp đã tìm đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám để ký họa và sáng tác. Bức ký họa "Miếu Khổng Tử" năm 1885 của Gaston Roullet là một trong những tác phẩm sớm nhất còn lưu giữ hình ảnh di tích. Sau đó là "Phong cảnh Văn Miếu" của Francois de Marliave (1920), tranh khắc gỗ của Alix Aymé và tác phẩm bột màu "Văn Miếu, Hà Nội" của Jos-Henri Ponchin.

Khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, Văn Miếu tiếp tục trở thành địa điểm sáng tác của nhiều giảng viên, sinh viên. Họa sĩ Tô Ngọc Vân từng đưa hình ảnh Văn Miếu lên bìa "Tứ dân tạp chí" năm 1930. Sau này, các họa sĩ Văn Giáo, Vũ Đăng Bốn và đặc biệt là Trịnh Hữu Ngọc tiếp tục khai thác đề tài này. Riêng họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc có hơn 30 tác phẩm sơn dầu trực họa về Văn Miếu, ghi lại những mái ngói cũ, khoảng sân rêu phong và hình ảnh Khuê Văn Các qua nhiều thời điểm.

Bên cạnh hội họa truyền thống, các tác phẩm sử dụng lụa, sơn mài, sơn khắc, inox, composite, nhiếp ảnh nghệ thuật và sắp đặt đa phương tiện đã đem đến những góc nhìn mới về di sản. Trong hàng nghìn tác phẩm nghệ thuật về Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Khuê Văn Các luôn là một hình ảnh kiến trúc nổi bật.

Cũng vì chất chứa chiều sâu văn hóa và nhân sinh quan sâu sắc, Khuê Văn Các đã trở thành hình ảnh trung tâm của nhiều sản phẩm quà lưu niệm của du khách quốc tế khi đến Hà Nội. Cùng với những sáng tạo không ngừng của đời sống, hình ảnh đẹp về Ngôi sao Khuê - ngôi sao tượng trưng cho ánh sáng của tri thức, của giới sĩ phu Bắc Hà sẽ còn tiếp tục được phát triển và hứa hẹn tiềm năng thúc đẩy ngành công nghiệp quà tặng.

Gần một nghìn năm tồn tại, Văn Miếu - Quốc Tử Giám tiếp tục được nhìn nhận từ nhiều góc độ: một di tích lịch sử, một công trình kiến trúc nghệ thuật, một biểu tượng của truyền thống hiếu học và cũng là nguồn cảm hứng sáng tạo của nghệ thuật Việt Nam. Trong đó, Khuê Văn Các với những đường nét kiến trúc đặc sắc và hệ thống biểu tượng giàu ý nghĩa vẫn là hình ảnh tiêu biểu, góp phần làm nên diện mạo văn hóa, mỹ thuật riêng của Thủ đô Hà Nội.