Gìn giữ di sản văn hóa dân tộc Si La nơi biên giới Mường Nhé

Là một trong những dân tộc có dân số rất ít ở Việt Nam, đồng bào Si La tại bản Nậm Sin, xã Mường Nhé, tỉnh Điện Biên vẫn lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc, trong đó có Lễ Mừng cơm mới. Việc nghi lễ được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ khẳng định giá trị văn hóa riêng có của cộng đồng mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo tồn, trao truyền để những phong tục tốt đẹp của dân tộc được gìn giữ và phát huy trong đời sống hôm nay.

Tại bản Nậm Sin, những giá trị văn hóa truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống của đồng bào Si La. Trong đó, Lễ Mừng cơm mới là phong tục có ý nghĩa đặc biệt, gắn liền với hoạt động sản xuất nông nghiệp và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Khi những hạt thóc đầu mùa chín rộ, người dân chuẩn bị lễ vật, thực hiện các nghi thức truyền thống để bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên, cầu mong mùa màng thuận lợi, gia đình mạnh khỏe, cuộc sống no đủ.

Đối với đồng bào Si La, Lễ Mừng cơm mới không đơn thuần là dịp đón mừng thành quả lao động sau một mùa sản xuất mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình, dòng họ hướng về cội nguồn, tưởng nhớ tổ tiên và tri ân những thế hệ đi trước đã khai phá đất đai, gây dựng bản làng. Thông qua các nghi thức truyền thống, cộng đồng gửi gắm mong ước về cuộc sống bình an, hạnh phúc, đồng thời thắt chặt tình đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên.

Ông Hù Chà Khớ, người dân bản Nậm Sin, xã Mường Nhé, cho biết, Tết truyền thống Ô Xị Chờ và Tết Mừng cơm mới đều là những phong tục quan trọng trong đời sống văn hóa của người Si La, được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Theo ông, mỗi phong tục đều có ý nghĩa riêng, gắn với đời sống tinh thần và tập quán của dân tộc. Vì vậy, việc giáo dục con cháu cần được bắt đầu từ mỗi gia đình, giúp thế hệ trẻ hiểu về nguồn cội, ý nghĩa của các nghi lễ, phong tục để biết trân trọng và tiếp tục duy trì những nét đẹp văn hóa của cha ông.

Không gian thực hành nghi lễ cũng là môi trường để các thế hệ trao truyền tri thức văn hóa. Từ việc chuẩn bị lễ vật đến thực hiện các nghi thức, người lớn tuổi hướng dẫn con cháu những quy định, tập quán và ý nghĩa của từng công đoạn. Những kiến thức ấy phần lớn được lưu giữ qua trí nhớ, kinh nghiệm và sự thực hành trong cộng đồng. Bởi vậy, việc duy trì các nghi lễ truyền thống không chỉ bảo tồn phong tục mà còn giúp thế hệ trẻ tiếp nhận những tri thức văn hóa được tích lũy qua nhiều đời.

Với những người trẻ, tìm hiểu và tiếp nối phong tục của cha ông cũng là cách để hiểu hơn về nguồn cội, thêm tự hào về dân tộc mình. Chị Mào Thị Dượng, người dân bản Nậm Sin, mong muốn được học hỏi từ ông bà, cha mẹ về bản sắc văn hóa Si La, nhất là những phong tục, nghi lễ được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo chị, thế hệ trẻ cần chủ động tìm hiểu, tiếp nhận những giá trị văn hóa của dân tộc mình để không chỉ gìn giữ bản sắc mà còn có thể giới thiệu những nét văn hóa đặc trưng của người Si La đến với cộng đồng các dân tộc khác.

Gắn bó với vùng đất Nậm Sin từ năm 1973, cộng đồng người Si La đã từng bước ổn định cuộc sống, đồng thời gìn giữ những phong tục, tập quán và nét văn hóa đặc trưng. Đến nay, bản Nậm Sin có 58 hộ với 238 nhân khẩu. Dù quy mô cộng đồng không lớn, người Si La vẫn luôn coi trọng việc duy trì các phong tục truyền thống, trong đó Lễ Mừng cơm mới là một nghi lễ tiêu biểu, phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng và mối quan hệ gắn bó giữa con người với thiên nhiên, cộng đồng.

Năm 2025, Lễ Mừng cơm mới của người Si La được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa đặc sắc được cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Việc được công nhận không chỉ góp phần khẳng định bản sắc văn hóa riêng có của dân tộc Si La mà còn khơi dậy niềm tự hào, nâng cao ý thức và trách nhiệm của mỗi người dân trong bảo tồn, phát huy di sản.

Ông Lỳ Hồng Sơn, Trưởng bản Nậm Sin, cho biết, việc Lễ Mừng cơm mới được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là niềm vinh dự lớn đối với cộng đồng người Si La. Đây cũng là sự động viên để người dân thêm ý thức trong việc gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc. Theo ông, bản sẽ tiếp tục vận động các gia đình quan tâm giáo dục con cháu, truyền lại những nghi thức truyền thống của cha ông, không để thế hệ sau quên đi bản sắc văn hóa Si La.

Tuy nhiên, việc một di sản được công nhận cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị trong thực tiễn. Điều quan trọng không chỉ là duy trì việc tổ chức nghi lễ mà còn phải bảo đảm những giá trị cốt lõi, ý nghĩa nguyên bản được gìn giữ, tránh tình trạng mai một hoặc biến đổi không phù hợp. Trong quá trình đó, vai trò của những người cao tuổi, người am hiểu phong tục và các thành viên trong cộng đồng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Không chỉ riêng Lễ Mừng cơm mới, văn hóa Si La còn được thể hiện qua những phong tục, tập quán và sinh hoạt cộng đồng. Việc bảo tồn các giá trị ấy cần được thực hiện thường xuyên, gắn với đời sống thực tế, tạo điều kiện để người dân chủ động thực hành và trao truyền. Khi văn hóa hiện diện trong sinh hoạt của mỗi gia đình, mỗi bản làng, di sản mới có thể tiếp tục phát huy sức sống bền vững.

Theo ông Phan Văn Uyên, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Nhé, địa phương luôn quan tâm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn. Trong đó, xã chú trọng khôi phục, duy trì và truyền dạy những nét văn hóa đặc sắc thông qua đội ngũ nghệ nhân, người am hiểu văn hóa truyền thống; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân, nhất là học sinh và thế hệ trẻ, tiếp nối những giá trị tốt đẹp của cha ông. Địa phương xác định văn hóa và đời sống tinh thần là nguồn lực nội sinh quan trọng trong quá trình phát triển, góp phần xây dựng cộng đồng đoàn kết, gìn giữ bản sắc và nâng cao đời sống nhân dân. Đây cũng là một trong những nhiệm vụ nhằm thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Thực tế cho thấy, công tác bảo tồn di sản tại địa bàn vùng cao biên giới như Mường Nhé vẫn còn những khó khăn nhất định. Địa bàn rộng, điều kiện đời sống của một bộ phận người dân còn hạn chế, trong khi nhiều tri thức văn hóa dân gian chủ yếu được lưu giữ qua kinh nghiệm của người cao tuổi. Nếu không được quan tâm truyền dạy thường xuyên, những phong tục, nghi lễ đặc sắc có nguy cơ bị mai một theo thời gian.

Vì vậy, cùng với sự quan tâm của chính quyền địa phương, việc phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, đặc biệt là người cao tuổi, người có uy tín và thế hệ trẻ, cần được đặt ở vị trí trung tâm. Các hoạt động bảo tồn phải xuất phát từ nhu cầu, đặc điểm văn hóa của từng dân tộc, bảo đảm người dân được tham gia thực chất vào quá trình gìn giữ và phát huy di sản.

Giữa vùng biên giới Mường Nhé, Lễ Mừng cơm mới không chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Si La mà còn góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, ý thức gắn bó với cộng đồng. Khi mỗi thế hệ đều có trách nhiệm tiếp nối những giá trị của cha ông, di sản sẽ không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà tiếp tục hiện diện sống động trong đời sống hôm nay, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa các dân tộc nơi phên dậu Tổ quốc./.