Giữ gìn và phát huy nghề mây tre đan của dân tộc Thái ở Mường Chà

Nghề đan mây tre từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Thái ở Mường Chà (Điện Biên). 

Từ những vật dụng giản dị phục vụ sinh hoạt hằng ngày, sản phẩm mây tre đan đang dần trở thành hàng hóa có giá trị, được du khách yêu thích, mở ra hướng phát triển sinh kế gắn với du lịch cộng đồng. Việc kỹ thuật đan mây, tre của người Thái tỉnh Điện Biên được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là động lực quan trọng để địa phương tiếp tục gìn giữ, trao truyền và phát huy giá trị nghề truyền thống trong đời sống hiện đại.

Từ đôi bàn tay khéo léo gìn giữ hồn văn hóa dân tộc

Dọc những con đường dẫn vào các bản làng người Thái ở Mường Chà, hình ảnh những bó mây, tre, nứa dựng bên hiên nhà đã trở nên quen thuộc. Với người dân nơi đây, những nguyên liệu mộc mạc từ núi rừng không chỉ là vật liệu sản xuất mà còn gắn với ký ức, nếp sống và kinh nghiệm lao động được truyền qua nhiều thế hệ. Từ những thanh tre, sợi mây tưởng chừng đơn sơ, qua đôi bàn tay khéo léo của người thợ, những chiếc gùi, giỏ, nia, rổ, rá, khay đựng thức ăn… lần lượt ra đời, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của mỗi gia đình.

Nghề đan mây tre của đồng bào Thái có lịch sử lâu đời, được hình thành từ chính nhu cầu cuộc sống và điều kiện tự nhiên của vùng núi. Mỗi sản phẩm không đơn thuần là vật dụng mà còn thể hiện sự cần cù, óc sáng tạo, khả năng quan sát và sự tinh tế của người làm nghề. Tùy công năng sử dụng, người thợ lựa chọn nguyên liệu, chẻ nan, vót nan, xử lý độ mềm, cứng rồi đan thành những sản phẩm có hình dáng, kích thước và kết cấu phù hợp. Những công đoạn tưởng chừng giản đơn ấy đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Trước đây, nghề đan lát là công việc quen thuộc của hầu hết các gia đình người Thái. Thanh niên trong bản thường vào rừng tìm nguyên liệu, người già và phụ nữ ở nhà tranh thủ thời gian nông nhàn để đan lát. Sản phẩm làm ra chủ yếu phục vụ sản xuất và sinh hoạt gia đình, từ chiếc gùi đựng nông sản, chiếc nia sảy thóc đến những chiếc rổ, rá sử dụng trong căn bếp. Nghề không chỉ giúp người dân chủ động những vật dụng thiết yếu mà còn góp phần tiết kiệm chi phí, tạo thêm nguồn thu nhập.

Gần 50 năm gắn bó với nghề, ông Thùng Văn Bun ở bản Na Quang, xã Mường Chà vẫn đều đặn ngồi bên những thanh tre, sợi mây để tạo ra các sản phẩm thủ công. Với ông, đan lát không chỉ là một nghề mưu sinh mà còn là công việc đã gắn bó với cuộc đời, với những ký ức về bản làng và các thế hệ trong gia đình. Nhắc lại những năm tháng trước đây, ông Bun chia sẻ: "Ngày xưa, nghề đan lát là kế sinh nhai của cả bản. Thanh niên thì đi rừng lấy mây, người già và phụ nữ ở nhà đan. Nhờ nghề này mà nhiều gia đình trong bản có cái ăn, cái mặc...".

Theo ông Bun, trước kia, sản phẩm đan lát chủ yếu được làm để sử dụng trong gia đình, nếu có bán thì giá trị cũng không cao. Tuy nhiên, những năm gần đây, khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến các sản phẩm thủ công, thân thiện với môi trường, nghề mây tre đan có thêm cơ hội phát triển. Những chiếc giỏ, khay, gùi hay vật dụng trang trí làm từ nguyên liệu tự nhiên không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn được lựa chọn làm quà tặng, quà lưu niệm mang nét đặc trưng văn hóa địa phương.

Tại bản Nà Sự, xã Mường Chà, nghề truyền thống này đang từng bước gắn với hoạt động du lịch cộng đồng. Không gian trưng bày các sản phẩm mây tre đan được bố trí tại vị trí thuận lợi để giới thiệu tới du khách, giúp những vật dụng quen thuộc của đồng bào Thái có thêm cơ hội tiếp cận thị trường. Chị Thùng Thị Lâm, Tổ trưởng Tổ quản trị điểm du lịch cộng đồng bản Nà Sự cho biết, sản phẩm thủ công được nhiều du khách yêu thích bởi sự bền đẹp, độc đáo và thân thiện với môi trường. Có tháng, gian trưng bày bán được vài chục sản phẩm, mang lại khoản thu nhập đáng kể cho người làm nghề. Nhiều gia đình trong bản nhờ đó tiếp tục duy trì nghề, tận dụng thời gian nông nhàn để tăng thêm thu nhập.

Thực tế cho thấy, khi có thêm đầu ra, nghề đan mây tre không còn chỉ bó hẹp trong phạm vi sản xuất những vật dụng thiết yếu của mỗi gia đình. Người dân đã chú trọng hơn đến kiểu dáng, kích thước và tính thẩm mỹ để đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách hàng. Giá sản phẩm hiện dao động từ 10.000 đồng đến 400.000 đồng tùy loại; một số sản phẩm được làm cầu kỳ, có giá trị cao hơn, như mâm ăn cơm bằng mây có giá khoảng 1,2 đến 1,5 triệu đồng. Bình quân mỗi tháng, các hộ duy trì nghề có thể thu về từ vài trăm nghìn đồng đến vài triệu đồng, tùy số lượng và chủng loại sản phẩm.

Không chỉ mang lại nguồn thu, nghề đan mây tre còn góp phần gìn giữ những nét văn hóa đặc trưng trong đời sống đồng bào Thái. Mỗi sản phẩm đều chứa đựng kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật xử lý và cách đan truyền thống được người đi trước truyền lại cho thế hệ sau. Việc duy trì nghề vì thế cũng là cách để những tri thức dân gian, kỹ năng thủ công và nếp sinh hoạt truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Bà Lò Thị Viên, người có nhiều năm gắn bó với nghề mây tre đan ở bản Nà Sự, hiện tập trung làm các sản phẩm thủ công mỹ nghệ mang tính trang trí và quà lưu niệm như gùi tre, coóng khẩu với nhiều kích thước khác nhau. Những lúc nông nhàn, bà lại ngồi vót nan, lựa chọn nguyên liệu và tỉ mỉ hoàn thiện từng sản phẩm. Bà Viên chia sẻ, việc làm ra những sản phẩm có tính thẩm mỹ cao không chỉ giúp bà có thêm thu nhập mà còn là cách giới thiệu với du khách về sự khéo léo, nét đẹp trong nghề thủ công truyền thống của dân tộc mình.

Những người thợ như ông Bun, bà Viên đang góp phần giữ cho nghề đan mây tre tiếp tục hiện diện trong mỗi bản làng. Từ những công việc bình dị, họ lưu giữ kỹ thuật, kinh nghiệm và niềm tự hào về nghề truyền thống, đồng thời tạo cơ hội để lớp trẻ hiểu hơn về giá trị văn hóa của dân tộc.

Đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển du lịch và kinh tế địa phương

Niềm tự hào của đồng bào dân tộc Thái ở Điện Biên nói chung, người dân xã Mường Chà nói riêng được nhân lên khi tháng 6/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1659/QĐ-BVHTTDL ngày 3/6/2025, công nhận "Kỹ thuật đan mây, tre của người Thái tỉnh Điện Biên" là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến ngày 9/10/2025, bằng công nhận được trao cho đại diện chính quyền và nhân dân 31 xã, phường trong tỉnh, trong đó có xã Mường Chà. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa, lịch sử và tri thức dân gian được cộng đồng người Thái gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.

Việc được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh một nghề thủ công truyền thống mà còn đặt ra yêu cầu bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong điều kiện phát triển mới. Đối với người dân Mường Chà, đây là cơ hội để nghề mây tre đan được quan tâm nhiều hơn, từng bước mở rộng quy mô sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và tạo dựng thương hiệu gắn với bản sắc văn hóa dân tộc Thái.

Ông Thùng Văn Bun, bản Na Quang, xã Mường Chà bày tỏ niềm vui khi nghề truyền thống được Nhà nước ghi nhận. Theo ông, sự công nhận này đã tiếp thêm động lực để những người làm nghề tiếp tục gắn bó với công việc của mình. Điều ông và nhiều hộ dân mong muốn nhất là có đầu ra ổn định cho sản phẩm, đồng thời ngày càng có nhiều người trẻ quan tâm, học hỏi kỹ thuật đan lát để nghề không bị mai một, tiếp tục tồn tại trong đời sống hôm nay.

Đây cũng là vấn đề đặt ra trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Bởi lẽ, một nghề truyền thống chỉ thực sự được gìn giữ bền vững khi vẫn có người thực hành, có thế hệ kế tiếp tiếp nhận và có thị trường tiêu thụ sản phẩm. Nếu chỉ dừng lại ở việc trưng bày, giới thiệu hoặc lưu giữ kỹ thuật trong phạm vi một số nghệ nhân cao tuổi, nghề đan mây tre khó có thể duy trì sức sống lâu dài.

Nhận thức rõ điều đó, cấp ủy, chính quyền xã Mường Chà đang định hướng người dân tiếp tục đầu tư thời gian, công sức để nâng cao chất lượng sản phẩm, kết hợp những mẫu mã hiện đại với hoa văn truyền thống. Những chiếc gùi, giỏ, khay, mâm cơm hay vật dụng sinh hoạt quen thuộc được nghiên cứu cải tiến về kiểu dáng, kích thước, công năng nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng trong kỹ thuật đan của người Thái. Đây là hướng đi phù hợp nhằm biến sản phẩm mây tre đan thành những món quà lưu niệm mang dấu ấn riêng của vùng đất Điện Biên.

Ông Nguyễn Hữu Đại, Chủ tịch UBND xã Mường Chà cho biết, nghề đan mây tre vừa mang lại thu nhập cho người dân, vừa góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc Thái. Sau khi nghề được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, xã sẽ phối hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức các lớp truyền dạy, hỗ trợ quảng bá sản phẩm, khuyến khích người dân phát triển nghề gắn với du lịch cộng đồng. Mục tiêu là đưa mây tre đan trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương.

Để thực hiện mục tiêu này, việc truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ trẻ được xác định là nhiệm vụ quan trọng. Những nghệ nhân, người cao tuổi am hiểu nghề cần được khuyến khích tham gia hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, chẻ nan, vót nan và các kỹ thuật đan truyền thống. Việc đưa nghề vào các hoạt động trải nghiệm tại bản du lịch cộng đồng cũng là cách thiết thực để thanh thiếu niên và du khách hiểu hơn về giá trị của nghề thủ công, từ đó khơi dậy ý thức trân trọng, gìn giữ di sản.

Cùng với đó, cần chú trọng xây dựng không gian giới thiệu, trưng bày và quảng bá sản phẩm tại các điểm du lịch; tăng cường kết nối giữa các hộ sản xuất với cơ sở kinh doanh dịch vụ, doanh nghiệp lữ hành để mở rộng thị trường tiêu thụ. Khi du khách không chỉ được ngắm nhìn những sản phẩm hoàn thiện mà còn có cơ hội trực tiếp quan sát, tìm hiểu hoặc trải nghiệm một số công đoạn đan lát, giá trị của nghề truyền thống sẽ được lan tỏa sâu rộng hơn.

Định hướng này phù hợp với Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ xã Mường Chà lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030. Nghị quyết xác định phát triển kinh tế, xã hội theo hướng kinh tế xanh, du lịch cộng đồng; bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc; đồng thời chú trọng hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã sản xuất và ứng dụng công nghệ số để tiêu thụ sản phẩm. Trong những nhiệm vụ cụ thể, địa phương chú trọng bảo tồn, phục dựng và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu của các dân tộc trên địa bàn, trong đó có nghề đan lát, diệt thổ cẩm của dân tộc Thái và các giá trị văn hóa đặc sắc khác.

Có thể thấy, nghề mây tre đan của đồng bào dân tộc Thái ở Mường Chà đang đứng trước những cơ hội mới. Từ một nghề thủ công chủ yếu phục vụ sinh hoạt gia đình, những sản phẩm được tạo nên từ đôi bàn tay khéo léo của người dân đang từng bước tiếp cận thị trường, trở thành hàng hóa phục vụ du lịch và góp phần cải thiện đời sống. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của nghề không chỉ nằm ở thu nhập mà còn ở những tri thức dân gian, kỹ thuật thủ công và bản sắc văn hóa được lưu giữ qua từng sản phẩm.

Giữ nghề vì thế không đơn thuần là giữ lại cách làm ra một chiếc gùi, chiếc nia hay chiếc mâm tre, mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa, nếp sống và sự khéo léo của bao thế hệ người Thái. Khi những người cao tuổi vẫn miệt mài truyền dạy, lớp trẻ thêm yêu và chủ động học nghề, sản phẩm truyền thống có thị trường tiêu thụ ổn định, nghề mây tre đan sẽ có thêm điều kiện để phát triển bền vững.

Từ những sợi mây, nan tre mộc mạc của núi rừng, người dân Mường Chà đang từng bước tạo dựng một hướng sinh kế gắn với bảo tồn di sản. Sự kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và nhu cầu hiện đại không chỉ giúp nghề thủ công lâu đời tiếp tục hiện diện trong đời sống mà còn góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch, lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc Thái, tạo thêm động lực phát triển kinh tế, xã hội ở địa phương.