Độc đáo Tết Nhảy lửa của đồng bào dân tộc Dao ở Mường Chà

Giữa không gian núi rừng Tây Bắc, khi đống củi lớn dần chuyển thành than hồng rực cháy, những chàng trai người Dao đỏ ở bản Huổi Sâu, xã Mường Chà (Điện Biên) lần lượt chân trần bước vào vòng lửa, thực hiện những bước nhảy đầy huyền bí trong tiếng trống, tiếng chiêng và lời khấn của thầy cúng. Tết Nhảy lửa không chỉ là nghi lễ tâm linh thể hiện lòng thành kính với tổ tiên, Bàn Vương và các vị thần linh mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, nhân văn sâu sắc, góp phần làm nên bản sắc riêng của đồng bào dân tộc Dao nơi vùng cao Mường Chà.

Nghi lễ tâm linh huyền bí bên bếp lửa thiêng

Trong đời sống tinh thần của đồng bào Dao đỏ, lửa giữ vị trí đặc biệt quan trọng, được xem là biểu tượng của sự ấm áp, sức sống và sự che chở của thần linh đối với con người. Bởi vậy, nghi lễ nhảy lửa hay còn gọi là Tết Nhảy không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn thể hiện khát vọng chinh phục thiên nhiên, vượt qua khó khăn, cầu mong cuộc sống bình an, no ấm.

Tại bản Huổi Sâu, xã Mường Chà, Tết Nhảy lửa được tổ chức theo dòng họ, định kỳ 3 năm một lần. Đây là nghi lễ quan trọng, có sự tham gia của đông đảo thành viên trong gia đình, dòng tộc và được chuẩn bị công phu. Theo quan niệm của người Dao đỏ, nghi lễ là dịp để con cháu bày tỏ lòng biết ơn đối với Bàn Vương, vị thủy tổ của dân tộc Dao, cùng các vị thần linh và tổ tiên đã phù hộ, che chở cho dòng họ trong suốt quá trình sinh sống, lập bản.

Theo tín ngưỡng dân gian của người Dao đỏ, nguồn gốc của lễ nhảy lửa gắn với câu chuyện 12 dòng họ Dao vượt biển tìm vùng đất mới để sinh sống. Trong hành trình ấy, khi thuyền bè gặp sóng to, gió lớn, đối mặt với hiểm nguy giữa biển khơi, người Dao đã thành tâm cầu khấn Bàn Vương và tổ tiên phù hộ để tai qua nạn khỏi, biến dữ thành lành. Khi vượt qua hoạn nạn, đồng bào tổ chức nghi lễ nhảy lửa nhằm thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên, đồng thời cầu mong các đấng linh thiêng tiếp tục che chở cho gia đình, dòng họ và bản làng.

Ngày nay, nghi lễ vẫn được người Dao đỏ ở Huổi Sâu gìn giữ với những quy định, trình tự riêng. Thời gian tổ chức thường từ ngày mồng 1 đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch, kéo dài khoảng 3 ngày, 3 đêm, có khi lâu hơn. Địa điểm hành lễ là không gian "nhà cái", tức ngôi nhà có bàn thờ tổ tiên của dòng họ. Đây được xem là không gian linh thiêng, nơi con cháu tập trung thực hiện các nghi thức tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong những điều tốt đẹp.

Ông Chảo Xiêng Tá, thầy cúng người Dao ở bản Huổi Sâu cho biết, Tết Nhảy thường do trưởng họ đứng ra tổ chức. Trước khi tiến hành, trưởng họ mời các thành viên trong dòng tộc họp bàn, thống nhất công việc và phân công nhiệm vụ cụ thể. Việc chuẩn bị thường bắt đầu trước khoảng một tuần để mọi khâu được chu đáo, từ chuẩn bị lễ vật, trang phục đến bố trí người tham gia các nghi thức.

Với người Dao đỏ, Tết Nhảy là việc chung của cả dòng họ nên mỗi gia đình đều có trách nhiệm đóng góp. Theo ông Chảo San Trình, người dân bản Huổi Sâu, các thành viên trong dòng họ đều tự nguyện tham gia chuẩn bị lễ vật. Mỗi hộ thường đóng góp một con gà; trường hợp dòng họ không có lợn thì các gia đình cùng góp tiền mua một con lợn để làm lễ. Sự đóng góp ấy không chỉ thể hiện trách nhiệm của mỗi thành viên mà còn là biểu hiện sinh động của tinh thần đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng.

Lễ vật dâng lên các vị thần linh và tổ tiên được chuẩn bị khá cầu kỳ, gồm một con lợn to, 10 con gà trống, rượu, vải mộc màu trắng, đôi quẻ thẻ, đồng bạc, tiền giấy bản, nến sáp ong, hương, trống, chiêng… Tất cả được sắp đặt trang trọng trên một bàn gỗ dài. Trong buổi lễ có thể có một hoặc nhiều thầy cúng, mỗi người đảm nhiệm những phần việc khác nhau theo trình tự nghi thức truyền thống.

Bên cạnh lễ vật, các gia đình còn chuẩn bị trang phục truyền thống để tham gia nghi lễ. Đặc biệt, những chàng trai được lựa chọn thực hiện nghi thức nhảy lửa phải tuân thủ những quy định kiêng kỵ nghiêm ngặt. Theo thầy cúng Chảo Xiêng Tá, người tham gia phải là nam giới trong dòng họ đã trải qua lễ cấp sắc. Trước khi nhảy lửa, họ phải thực hiện việc kiêng quan hệ vợ chồng, không ngủ chung trong 3 đêm; sau khi hoàn thành nghi lễ cũng tiếp tục giữ quy định này trong 3 đêm tiếp theo.

Khi lễ vật đã được chuẩn bị đầy đủ, thầy cúng chính bắt đầu thực hiện các nghi thức trước bàn thờ tổ tiên. Người cúng phụ bày mâm lễ, sắp đặt các vật phẩm theo quy định. Đến giờ tốt, thầy cúng thắp hương, cầm quẻ âm dương gõ vào nhau và cất lời khấn mời các vị thần linh về dự lễ. Thứ tự mời bắt đầu từ Thần Lửa, tiếp đến là Bàn Vương, Thiên Vương rồi tổ tiên của dòng họ.

Sau ba lượt khấn, thầy cúng gieo quẻ âm dương xuống đất để xin ý kiến, xác nhận các vị thần linh và tổ tiên đã về dự lễ hay chưa. Tiếp đó là những lời khấn thông báo nội dung nghi lễ, cùng việc đốt các tập giấy dó tượng trưng cho vàng bạc dâng biếu các vị thần linh. Mỗi động tác, lời khấn đều được thực hiện trang nghiêm, thể hiện niềm tin tâm linh và sự thành kính của con cháu đối với các đấng linh thiêng.

Không khí nghi lễ trở nên đặc biệt khi đống củi lớn được nhóm lên giữa khoảng sân rộng. Theo quy định truyền thống, số người tham gia nhảy lửa phải là số chẵn và từ 4 người trở lên. Trong tiếng trống, chiêng và lời cúng Thần Lửa, các thành viên trong dòng họ cùng hướng về đống lửa, gửi gắm mong ước về cuộc sống bình yên, hạnh phúc, mưa thuận gió hòa, gia đình khỏe mạnh, xua đuổi tà ma và những điều không may mắn.

Khi thầy cúng hoàn tất phần cầu may, cầu phúc, đống củi đã cháy thành một khối than hồng rực rỡ. Những chàng trai được chọn nhảy lửa từ đầu buổi đã ngồi hầu lễ phía sau thầy cúng. Họ tiến đến mâm lễ, mỗi người cầm một đôi quẻ âm dương gõ vào mâm, trong khi thầy cúng phụ tung quẻ để xin phép Thần Lửa trước khi thực hiện nghi thức quan trọng nhất.

Trong tiếng đàn và lời khấn của thầy cúng, những chàng trai ngồi quanh khu vực hành lễ. Khi thầy cúng bắt đầu đọc tên từng người tham gia, cơ thể họ dần rung lên. Theo quan niệm của đồng bào, đây là thời điểm các chàng trai được thần linh truyền sức mạnh và lòng dũng cảm để bước vào đống than hồng.

Khoảnh khắc ấy tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của Tết Nhảy lửa. Từng chàng trai hoặc từng đôi một bất ngờ bật dậy, dùng đôi chân trần nhảy vào đống than đang cháy rực. Có người nhảy bật bằng hai chân, có người nhảy lò cò trên lớp than hồng, những đốm than đỏ bừng lên, tung sáng xung quanh. Trong trạng thái thăng hoa của nghi lễ, họ lắc lư mạnh, liên tục di chuyển trên đống than trong khoảng 3 đến 4 phút rồi trở lại bàn thờ làm lễ trước khi trở về trạng thái bình thường.

Theo quan niệm và trải nghiệm của những người tham gia, trong suốt quá trình hầu lễ, họ như được thế lực siêu nhiên truyền sức mạnh, dẫn lối và vẫn nhận thức được những gì đang diễn ra. Chính yếu tố tâm linh huyền bí cùng hình ảnh những chàng trai chân trần bước trên than hồng đã tạo nên nét độc đáo, cuốn hút của nghi lễ truyền thống này.

Gìn giữ di sản, lan tỏa giá trị văn hóa trong đời sống cộng đồng

Sau nghi thức nhảy lửa, Tết Nhảy tiếp tục với phần trình diễn những điệu múa truyền thống. Đây cũng là một nội dung quan trọng, góp phần tạo nên không khí linh thiêng và sinh động của buổi lễ. Trong phần này, hai thầy cúng, gồm người chủ trì nghi lễ và người đảm nhiệm phần múa, xuất hiện xuyên suốt các hoạt động.

Các điệu múa được thực hiện với những động tác mang ý nghĩa riêng, thể hiện sức mạnh của âm binh, lòng biết ơn đối với thần linh và tổ tiên. Trong đó có múa phô diễn sức mạnh âm binh, múa tạ ơn, múa mẹt… Mỗi điệu múa đều gắn với những quan niệm tín ngưỡng và cách lý giải về thế giới tâm linh của người Dao đỏ, phản ánh đời sống tinh thần phong phú được hình thành, bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Nghi lễ kết thúc bằng lời khấn của thầy cúng, gửi lời cảm ơn tới ông bà, tổ tiên và các vị thần linh đã phù hộ cho gia đình, dòng họ, dân bản được bình an, mạnh khỏe, cuộc sống yên vui. Sau nhiều ngày chuẩn bị và thực hành các nghi thức, Tết Nhảy khép lại trong không khí đoàn kết, gắn bó của cộng đồng.

Không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng, Tết Nhảy lửa còn chứa đựng những giá trị văn hóa và nhân văn sâu sắc. Nghi lễ thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên, nhắc nhở con cháu về nguồn cội, đồng thời gửi gắm khát vọng về cuộc sống bình yên, no ấm. Hình ảnh những chàng trai dũng cảm bước vào đống than hồng cũng là biểu tượng cho sức mạnh, ý chí vượt qua thử thách, khát vọng chinh phục thiên nhiên và làm chủ cuộc sống của con người vùng cao.

Đặc biệt, quá trình chuẩn bị và tổ chức Tết Nhảy là dịp để các thành viên trong dòng họ cùng gặp gỡ, trao đổi, chung tay đóng góp công sức, lễ vật. Từ việc họp bàn, phân công nhiệm vụ đến thực hiện từng nghi thức đều đòi hỏi sự đồng lòng, thống nhất của cộng đồng. Qua đó, tình cảm gia đình, dòng tộc và tinh thần tương trợ giữa các thành viên được củng cố, góp phần duy trì sự gắn kết trong mỗi bản làng.

Nghi lễ cũng mang ý nghĩa giáo dục đối với thế hệ trẻ. Thông qua những câu chuyện về nguồn gốc dân tộc, tín ngưỡng thờ Bàn Vương, những lời khấn cầu bình an và các điệu múa truyền thống, con cháu hiểu hơn về lịch sử, phong tục của dân tộc mình. Đây là cách thức trao truyền văn hóa tự nhiên, giúp thế hệ sau nhận thức được trách nhiệm gìn giữ những giá trị mà cha ông đã dày công vun đắp.

Tuy nhiên, trong đời sống hiện đại, việc bảo tồn các nghi lễ truyền thống cũng đặt ra yêu cầu phải có những giải pháp phù hợp để duy trì sức sống của di sản. Tết Nhảy lửa được tổ chức theo chu kỳ 3 năm một lần tại bản Huổi Sâu, gắn chặt với không gian nhà có bàn thờ tổ tiên và quy định của từng dòng họ. Vì vậy, việc gìn giữ nghi lễ cần tôn trọng tính thiêng, trình tự thực hành và vai trò chủ thể của cộng đồng người Dao đỏ, tránh biến một sinh hoạt tín ngưỡng thành hoạt động trình diễn đơn thuần.

Theo ông Nguyễn Hữu Đại, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Mường Chà, định hướng này phù hợp với Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ xã Mường Chà lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030. Nghị quyết xác định tiếp tục bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc, gắn phát triển kinh tế, xã hội với du lịch cộng đồng. Đồng thời, địa phương chú trọng xây dựng con người Mường Chà phát triển toàn diện, nâng cao đời sống tinh thần và phát huy sức mạnh đoàn kết trong cộng đồng các dân tộc.

Cụ thể hóa định hướng trên, ngày 15/1/2026, Đảng ủy xã Mường Chà ban hành Kế hoạch số 44-KH/ĐU triển khai thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045. Kế hoạch xác định mục tiêu xây dựng và phát triển văn hóa xã Mường Chà tiên tiến, đậm đà bản sắc các dân tộc; hình thành môi trường văn hóa lành mạnh, nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững.

Đáng chú ý, địa phương xác định nhiệm vụ bảo tồn, phục dựng và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu của các dân tộc; chú trọng bảo tồn tiếng nói, chữ viết, trang phục, lễ hội, làn điệu dân ca, dân vũ truyền thống. Cùng với đó là khuyến khích sưu tầm, truyền dạy các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ thông qua nghệ nhân, người am hiểu văn hóa trong cộng đồng; từng bước gắn phát triển văn hóa với du lịch cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương.

Đối với Tết Nhảy lửa của đồng bào Dao đỏ ở Huổi Sâu, những định hướng này mở ra cơ hội để địa phương quan tâm hơn đến việc tư liệu hóa, sưu tầm, ghi chép các nghi thức, lời khấn, điệu múa và câu chuyện dân gian gắn với nghi lễ. Việc phát huy vai trò của các thầy cúng, người cao tuổi, trưởng họ và những người am hiểu phong tục sẽ góp phần bảo đảm quá trình trao truyền được thực hiện đúng với bản sắc truyền thống.

Bên cạnh đó, địa phương có thể nghiên cứu giới thiệu những giá trị đặc sắc của Tết Nhảy trong các hoạt động quảng bá văn hóa, du lịch cộng đồng, giúp du khách hiểu hơn về đời sống tín ngưỡng của đồng bào Dao. Việc giới thiệu cần được thực hiện phù hợp với thời gian, không gian và quy định của cộng đồng, bảo đảm sự tôn trọng đối với những yếu tố linh thiêng của nghi lễ.

Phát triển du lịch từ di sản không nhất thiết phải biến toàn bộ nghi thức thành sản phẩm phục vụ du khách. Quan trọng hơn là tạo điều kiện để du khách tìm hiểu câu chuyện về nguồn cội, ý nghĩa của lửa trong tín ngưỡng người Dao, những quy định trong quá trình chuẩn bị lễ và các điệu múa truyền thống. Qua đó, di sản được lan tỏa một cách tự nhiên, đồng thời người dân có thêm cơ hội giới thiệu bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

Tết Nhảy lửa ở bản Huổi Sâu là một minh chứng sinh động cho sự phong phú trong đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc tại Mường Chà. Đằng sau hình ảnh những chàng trai chân trần nhảy trên than hồng là cả một hệ thống tín ngưỡng, phong tục, tri thức dân gian và những giá trị nhân văn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Khi cộng đồng tiếp tục trân trọng, thực hành và trao truyền nghi lễ, cùng với sự quan tâm, hỗ trợ của chính quyền và ngành văn hóa, nét đẹp truyền thống ấy sẽ có thêm điều kiện để được bảo tồn và phát huy.

Giữa nhịp sống hiện đại, ngọn lửa trong Tết Nhảy lửa của người Dao đỏ không chỉ tượng trưng cho sức mạnh và niềm tin tâm linh mà còn thắp lên ý thức hướng về cội nguồn, tinh thần đoàn kết và khát vọng về cuộc sống bình yên, hạnh phúc. Đó cũng chính là giá trị bền vững làm nên sức sống của một di sản văn hóa độc đáo nơi vùng cao Mường Chà./.