Phát huy giá trị văn học Việt Nam trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa

Sau 40 năm Đổi mới, văn học Việt Nam không chỉ ghi nhận những chuyển biến sâu sắc về tư duy nghệ thuật, phương thức sáng tạo và đời sống tiếp nhận, mà còn mở ra khả năng tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Việc phát huy nguồn lực văn học thông qua chuyển thể, tái sáng tạo và mở rộng không gian tiếp nhận đang đặt ra yêu cầu kết nối giữa giá trị nghệ thuật, công chúng và thị trường văn hóa.

Đây là 1 trong những vấn đề đáng chú ý được đặt ra tại Hội thảo khoa học quốc tế Văn học Việt Nam từ Đổi mới đến nay (1986 - 2026), do Viện Văn học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức vừa qua tại Hà Nội.

Văn học trước yêu cầu phát triển mới

Theo GS-TS Lê Văn Lợi (Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), trong 40 năm Đổi mới, văn học Việt Nam đã có những chuyển biến quan trọng trong tư duy nghệ thuật, nhận thức về con người, phương thức biểu đạt, sự đa dạng của các thể loại văn học, cũng như trong các hoạt động lý luận, phê bình, tiếp thu và vận dụng sáng tạo các lý thuyết nước ngoài, góp phần làm phong phú diện mạo và thành tựu văn học Việt Nam đương đại.

"Đây là quá trình vận động của văn học Việt Nam trong sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại; giữa việc gìn giữ bản sắc dân tộc với việc mở rộng giao lưu quốc tế; giữa giá trị cộng đồng với nhu cầu khẳng định cá tính sáng tạo của chủ thể nghệ thuật" - ông nhấn mạnh.

Bên cạnh những thành tựu, GS-TS Lê Văn Lợi cũng chỉ ra, văn học Việt Nam cũng đứng trước những hạn chế, thách thức về chất lượng sáng tạo, hoạt động lý luận, phê bình; các xu hướng tiếp nhận, quảng bá tác phẩm; cơ chế quản lý văn học nghệ thuật; tác động của kinh tế thị trường, truyền thông số, sự thay đổi hệ giá trị và quá trình toàn cầu hóa văn hóa.

Đặc biệt, trong bối cảnh triển khai Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, yêu cầu phát huy vai trò của văn hóa và con người đối với sự phát triển bền vững đất nước càng trở nên cấp thiết.

Trong đó, Nghị quyết 80-NQ/TW coi văn hóa thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới và văn học là thành tố quan trọng của đời sống văn hóa, góp phần bồi dưỡng năng lực cảm thụ, nuôi dưỡng lòng nhân ái và ý thức trách nhiệm của con người đối với quốc gia, dân tộc…

Trước bối cảnh này, GS-TS Lê Văn Lợi nhấn mạnh yêu cầu nghiên cứu văn học phải gắn kết chặt chẽ với những biến đổi của đời sống xã hội - văn hóa, sự thay đổi của công chúng nghệ thuật và sự phát triển của truyền thông mạng xã hội; đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa việc giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc với tiếp thu các giá trị tiên tiến, hiện đại, khuyến khích sáng tạo và chủ động hội nhập quốc tế.

Lý giải những yếu tố tạo nên thành tựu của văn học Việt Nam trong 40 năm Đổi mới, TS Nguyễn Huy Bỉnh (Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học) nhấn mạnh, sự quan tâm của Đảng và Nhà nước ta đối với phát triển văn học, nghệ thuật qua các chính sách về văn hóa, văn nghệ được ban hành, cơ chế quản lý văn học tạo môi trường thông thoáng hơn cho người viết, từ đó khơi dậy ý thức sáng tạo và tư duy nghệ thuật người sáng tác, tạo nên sự đa dạng, phong phú về khuynh hướng, phong cách, giọng điệu, ngôn ngữ, thi pháp nghệ thuật.

Mặt khác, những thành tựu của văn học Đổi mới gắn liền với quá trình hội nhập quốc tế và giao lưu văn hóa. Tinh thần cởi mở trong tiếp nhận tinh hoa văn hóa của nhân loại là động lực thúc đẩy nỗ lực hiện đại hóa văn học dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa.

"Thành tựu của văn học thời kỳ Đổi mới là kết tinh từ nội lực văn hóa và ý thức trách nhiệm của người nghệ sĩ trong bối cảnh mới của đất nước" - ông nhấn mạnh - "Tinh thần đổi mới sáng tạo và tài năng nghệ thuật của trí thức văn nghệ sĩ đã có cơ hội được phát huy mạnh mẽ, đem đến cho văn học thời kỳ Đổi mới những thành tựu nổi bật về đội ngũ sáng tác cũng như các thành tựu về thể loại".

Tuy nhiên, TS Nguyễn Huy Bỉnh cũng cho rằng, tổng kết 40 năm không có nghĩa là khép lại một tiến trình, mà còn nhằm nhận diện những vấn đề chưa được giải quyết và xác định hướng phát triển tiếp theo.

Theo ông, đối với văn học Việt Nam, tương lai không chỉ phụ thuộc vào khả năng tạo ra những tác phẩm mới, mà còn phụ thuộc vào chất lượng của môi trường sáng tạo, năng lực nghiên cứu và phê bình, sự phát triển của văn hóa đọc, hiệu quả của hoạt động dịch thuật và khả năng đối thoại bình đẳng với nhân loại.

Những điều kiện này cần được xây dựng bằng sự hợp tác lâu dài giữa các nhà văn, nhà nghiên cứu, cơ sở đào tạo, cơ quan văn hóa, nhà xuất bản và cộng đồng học thuật trong nước, quốc tế.

Mở rộng đời sống tác phẩm văn học

Từ yêu cầu nhìn nhận toàn diện sự vận động của văn học sau 40 năm Đổi mới, hội thảo tập trung đánh giá những thành tựu, chuyển biến và thách thức trên các phương diện sáng tác, nghiên cứu, lý luận, phê bình, dịch thuật và hội nhập quốc tế.

Đáng chú ý, các nghiên cứu, thảo luận về văn học Đổi mới trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa tập trung vào khả năng mở rộng không gian sáng tạo, tăng cường kết nối văn học với các loại hình nghệ thuật và phát huy giá trị tác phẩm trong đời sống đương đại.

Theo các chuyên gia, trong tiến trình phát triển công nghiệp văn hóa, văn học không chỉ đóng góp những tác phẩm có giá trị tư tưởng, nghệ thuật mà còn cung cấp nguồn chất liệu sáng tạo cho nhiều loại hình nghệ thuật khác. Những câu chuyện, hình tượng nhân vật và không gian văn hóa được kiến tạo trong tác phẩm văn học có thể tiếp tục được chuyển hóa, tái sáng tạo, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận công chúng và hình thành những giá trị mới.

Đặc biệt, sự kết nối giữa văn học với điện ảnh, xuất bản và truyền thông đang tạo điều kiện để tác phẩm có thêm những hình thức biểu đạt và phương thức tiếp nhận mới. Quá trình này không chỉ góp phần lan tỏa giá trị nghệ thuật mà còn mở ra khả năng khai thác nguồn lực văn học trong các hoạt động sản xuất, kinh doanh sản phẩm văn hóa.

Theo TS Lê Thị Dương (Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội), chuyển thể điện ảnh có thể làm thay đổi đời sống xã hội của tác phẩm văn học, tạo ra những hướng vận động mới trong hoạt động phổ biến và tiếp nhận. Qua 2 trường hợp Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Mắt biếc của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, được đạo diễn Victor Vũ chuyển thể thành phim, bà chỉ ra những khả năng mở rộng không gian tiếp nhận và lan tỏa giá trị tác phẩm.

Cụ thể, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh mở rộng mạng lưới truyền dẫn sang lĩnh vực truyền thông, không gian địa phương và du lịch văn hóa. Trong khi đó, Mắt biếc góp phần kích hoạt lại chu kỳ xuất bản, đồng thời định hình những phương thức tiếp nhận mới gắn với hệ sinh thái văn hóa nghe nhìn. Những trường hợp này cho thấy chuyển thể không chỉ tạo ra một sản phẩm điện ảnh độc lập, mà còn có thể góp phần kéo dài đời sống và mở rộng phạm vi ảnh hưởng của tác phẩm văn học.

Một trường hợp đáng chú ý khác là Mưa đỏ của nhà văn Chu Lai và bộ phim cùng tên do đạo diễn Đặng Thái Huyền thực hiện. Ra rạp năm 2025, bộ phim ghi nhận doanh thu 713,8 tỷ đồng theo thống kê của Box Office Vietnam, thu hút hơn 8,1 triệu lượt khán giả, trở thành phim Việt Nam có doanh thu cao nhất trong lịch sử phòng vé, tính đến thời điểm kết thúc công chiếu vào cuối tháng 9/2025.

Đáng chú ý, thành công của bộ phim còn tạo sức lan tỏa trở lại đối với tiểu thuyết Mưa đỏ, xuất bản lần đầu năm 2016. Theo thông tin từ NXB Quân đội nhân dân, đơn vị đã phối hợp với đối tác triển khai phát hành bổ sung 50.000 bản trong đợt in mới nhằm đáp ứng nhu cầu độc giả tăng mạnh sau khi phim ra mắt. Sự quan tâm trở lại đối với tác phẩm cho thấy mối quan hệ tương hỗ giữa các hình thức sáng tạo và tiếp nhận văn học, nghệ thuật.

Phân tích trường hợp Mưa đỏ, nhà nghiên cứu Nguyễn Yến Linh (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) nhận diện quá trình kế thừa, biến đổi và sáng tạo chất liệu văn học bằng ngôn ngữ điện ảnh. Theo đó, bộ phim không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, tạo giá trị kinh tế và văn hóa, mà còn thu hút sự quan tâm trở lại đối với tác phẩm văn học cùng tên.

Từ những trường hợp này, có thể nhận thấy khả năng tham gia của nguồn lực văn học vào quá trình phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa, đồng thời tạo ra những giá trị trong nhiều lĩnh vực liên quan. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả và bền vững nguồn lực này, cần tăng cường kết nối giữa các chủ thể sáng tạo, đơn vị xuất bản, nhà sản xuất và thị trường, đồng thời bảo đảm chất lượng nghệ thuật, quyền tác giả và lợi ích chính đáng của các bên tham gia.

Việc mở rộng khả năng khai thác giá trị tác phẩm cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm chất lượng sáng tạo trong một thị trường văn hóa ngày càng đa dạng. Theo ThS Vũ Thị Thu Hương (Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM), sự phát triển của thị trường, truyền thông, mạng xã hội, nền tảng số và trí tuệ nhân tạo đang đặt đời sống văn học trước nguy cơ phân mảnh hệ giá trị của mình.

Bởi vậy, theo chuyên gia, cùng với việc ứng dụng công nghệ và mở rộng không gian tiếp nhận, cần xây dựng năng lực văn hóa để làm chủ công nghệ, phát triển nhân văn số, tái lập vai trò phê bình và định vị văn học như nguồn lực tinh thần dân tộc.

Yêu cầu này càng có ý nghĩa khi phát triển văn học được đặt trong định hướng chung của Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết xác định mục tiêu "Phát triển văn học, nghệ thuật xứng tầm với lịch sử văn hóa dân tộc và tầm vóc đất nước trong kỷ nguyên mới", đồng thời chú trọng cơ chế đặt hàng sáng tạo, phổ biến những tác phẩm có giá trị cao, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa theo chuỗi giá trị gắn với bảo vệ bản quyền.

Rõ ràng, phát huy nguồn lực văn học trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa không chỉ là mở rộng thị trường hoặc gia tăng số lượng sản phẩm chuyển thể, mà còn đòi hỏi môi trường sáng tạo thuận lợi, cơ chế hợp tác hiệu quả và sự bảo vệ đối với các giá trị nghệ thuật. Đó là những điều kiện để văn học tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại, đóng góp cả giá trị kinh tế lẫn giá trị tinh thần cho sự phát triển văn hóa Việt Nam.