Tri thức trồng và chế biến chè Thái Nguyên trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Tối 30/10, tại Lễ kỷ niệm 195 năm Ngày thành lập tỉnh Thái Nguyên (4/11/1831-4/11/2026) và khai mạc Festival Trà quốc tế - Thái Nguyên năm 2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công bố và trao bằng ghi danh "Tri thức trồng và chế biến chè Thái Nguyên" vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. 

Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa được cộng đồng người làm chè gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ, đồng thời mở ra thêm cơ hội bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa trà gắn với phát triển du lịch và thương hiệu địa phương.

Di sản được chắt lọc qua nhiều thế hệ người làm chè

Việc ghi danh "Tri thức trồng và chế biến chè Thái Nguyên" vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là dấu mốc có ý nghĩa đối với vùng đất được mệnh danh là "Đệ nhất danh trà". 

Đằng sau danh tiếng của một sản phẩm nông nghiệp đặc trưng là hệ thống tri thức dân gian phong phú, được hình thành trong quá trình con người gắn bó với cây chè, từ lựa chọn giống, chăm sóc, thu hái đến chế biến và thưởng trà.

Đó là những kinh nghiệm được đúc kết từ điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu, nguồn nước và đặc điểm sinh thái của từng vùng chè; là sự am hiểu về thời điểm hái chè, cách lựa chọn nguyên liệu, kỹ thuật sao, vò, sấy để tạo nên hương thơm, màu nước và vị chát dịu đặc trưng. 

Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tinh tế, kinh nghiệm và khả năng cảm nhận được tích lũy qua thực hành lâu dài.

Đặc biệt, nhiều kỹ thuật chế biến chè vẫn được trao truyền chủ yếu bằng phương thức truyền miệng, hướng dẫn trực tiếp và thực hành giữa những người đi trước với thế hệ kế tiếp. 

Trong mỗi gia đình, làng nghề, hợp tác xã hay vùng chè, người trồng chè và nghệ nhân chính là những chủ thể lưu giữ, thực hành và làm giàu thêm vốn tri thức ấy.

Bởi vậy, giá trị của di sản không dừng lại ở kỹ thuật sản xuất hay chất lượng sản phẩm. Đó còn là tập quán lao động, nếp sinh hoạt, văn hóa ứng xử và nghệ thuật thưởng trà đã trở thành một phần đời sống cộng đồng. 

Chén trà hiện diện trong những cuộc gặp gỡ, tiếp khách, trong sinh hoạt gia đình và các mối quan hệ xã hội, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của người dân vùng chè Thái Nguyên.

Trước khi được ghi danh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên đã phối hợp với các đơn vị chuyên môn triển khai khảo sát, điền dã, kiểm kê và xây dựng hồ sơ khoa học. 

Quá trình này tập trung xác định phạm vi phân bố, chủ thể thực hành, phương thức trao truyền và những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học của tri thức trồng, chế biến chè trong cộng đồng.

Việc ghi danh vì thế là sự ghi nhận đối với cả một quá trình lao động sáng tạo của nhiều thế hệ người dân, từ những người trồng chè, người chế biến đến các nghệ nhân, những người đã góp phần tạo dựng và duy trì danh tiếng trà Thái Nguyên.

Từ danh hiệu di sản đến trách nhiệm bảo tồn và phát huy

Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mang đến cơ sở quan trọng để Thái Nguyên tiếp tục triển khai các giải pháp bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa trà. Trọng tâm là bảo đảm cộng đồng chủ thể tiếp tục duy trì thực hành di sản, khuyến khích trao truyền kỹ năng, kinh nghiệm giữa các thế hệ, đồng thời tạo điều kiện để những nghệ nhân, người am hiểu tri thức dân gian được tôn vinh và phát huy vai trò.

Trong bối cảnh ngành chè đang chuyển dịch theo hướng nâng cao chất lượng, ứng dụng khoa học công nghệ và mở rộng thị trường, việc bảo tồn tri thức truyền thống cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với đổi mới sản xuất. 

Công nghệ có thể hỗ trợ kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, quảng bá sản phẩm, nhưng những kinh nghiệm bản địa và kỹ năng của người làm chè vẫn là yếu tố tạo nên bản sắc riêng của trà Thái Nguyên.

Đây cũng là một trong những định hướng được đặt ra tại Festival Trà quốc tế - Thái Nguyên năm 2026, diễn ra từ ngày 30/10 đến 7/11, với chủ đề "Thái Nguyên - Đệ nhất danh trà". Nhân dịp kỷ niệm 195 năm thành lập tỉnh, Festival được tổ chức với chuỗi hoạt động văn hóa, đối ngoại, thương mại và du lịch, hướng tới quảng bá giá trị trà Thái Nguyên trong nước và quốc tế.

Diễn đàn Trà quốc tế, không gian phố trà, các hoạt động trưng bày, giới thiệu sản phẩm, thưởng trà tại những vùng chè tiêu biểu và cuộc thi World Master Tea Vietnam là những điểm nhấn của sự kiện. 

Đặc biệt, "Chuyến tàu di sản" kết nối Hà Nội với Thái Nguyên góp phần mở ra một cách tiếp cận mới, đưa văn hóa trà đến gần hơn với du khách thông qua những hành trình trải nghiệm gắn với cảnh quan, con người và vùng nguyên liệu.

Cùng với đó, việc xây dựng mã nhận diện thương hiệu "Chè Thái Nguyên" hướng tới tăng cường khả năng xác thực sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ thương hiệu trên môi trường số. Những giải pháp này góp phần kết nối giá trị di sản với yêu cầu phát triển của ngành chè trong bối cảnh hội nhập.

Đưa văn hóa trà trở thành nguồn lực phát triển du lịch

Từ việc được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, văn hóa trà Thái Nguyên có thêm điều kiện để được giới thiệu rộng rãi hơn như một sản phẩm văn hóa đặc sắc của Việt Nam. 

Đây cũng là nền tảng để địa phương nghiên cứu, xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với vùng chè, làng nghề, không gian thưởng trà và câu chuyện về những người gìn giữ tri thức bản địa.

Tân Cương, La Bằng, Vô Tranh, Đồng Hỷ, Đồng Phúc... không chỉ là những địa danh gắn với sản xuất chè mà còn có thể trở thành những điểm đến văn hóa, nơi du khách trực tiếp tìm hiểu quy trình trồng, thu hái, chế biến và thưởng thức trà. 

Qua trải nghiệm, những giá trị vốn được lưu giữ trong đời sống thường ngày của cộng đồng có cơ hội được giới thiệu một cách sinh động, gần gũi tới công chúng trong nước và quốc tế.

Tuy nhiên, để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển, điều quan trọng là phải giữ được vai trò trung tâm của cộng đồng chủ thể. Việc khai thác du lịch cần gắn với bảo vệ cảnh quan vùng chè, duy trì phương thức thực hành truyền thống, bảo đảm sinh kế cho người dân và tránh thương mại hóa làm mai một những giá trị vốn có.

Từ một vùng sản xuất chè nổi tiếng, Thái Nguyên đang có thêm cơ hội khẳng định vị thế của một vùng văn hóa trà đặc sắc. Tỉnh cũng hướng tới mục tiêu quảng bá, nâng tầm giá trị trà Thái Nguyên trên trường quốc tế, từng bước nghiên cứu khả năng xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO trong tương lai./.