Thư viện Việt Nam trong kỷ nguyên số: Dữ liệu dùng chung - Giá trị cộng hưởng

Ngày 29/10, Hội nghị - Hội thảo "Thư viện Việt Nam trong kỷ nguyên số: Dữ liệu dùng chung - Giá trị cộng hưởng" đã diễn ra tại Cần Thơ. Sự kiện do Thư viện Quốc gia Việt Nam tổ chức, với sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học và những người làm công tác thư viện đến từ các địa phương trên cả nước.

Phát biểu khai mạc, Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam Nguyễn Xuân Dũng nhấn mạnh: Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đang làm thay đổi cách thức con người tạo lập, tìm kiếm, tiếp cận và sử dụng thông tin. Đối với ngành thư viện, chuyển đổi số không chỉ là số hóa tài liệu hay đầu tư phần mềm, mà còn là yêu cầu kết nối nguồn lực thông tin, nâng cao chất lượng dữ liệu và tổ chức phục vụ người sử dụng trong môi trường liên thông.

Người dùng tin ngày nay mong muốn có thể tìm kiếm tài liệu từ nhiều nguồn, biết nơi lưu giữ, điều kiện tiếp cận và phương thức khai thác thuận tiện. Vì vậy, dữ liệu do mỗi thư viện tạo lập cần có khả năng chia sẻ, kết nối và tái sử dụng trên các nền tảng khác nhau. Đây là yêu cầu thiết thực để mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và nâng cao hiệu quả hoạt động của toàn hệ thống.

Theo ông Nguyễn Xuân Dũng, chủ đề “Dữ liệu dùng chung - Giá trị cộng hưởng” nhấn mạnh rằng mỗi thư viện, dù có đặc thù riêng, đều có thể phát huy giá trị nguồn lực vượt ra ngoài phạm vi đơn vị khi dữ liệu được tổ chức theo những nguyên tắc tương thích và quản lý với trách nhiệm chung. Dữ liệu dùng chung không đơn thuần là tập hợp các biểu ghi, mà cần góp phần giảm trùng lặp trong xử lý nghiệp vụ, thúc đẩy biên mục hợp tác, phát triển dịch vụ liên thư viện và giúp cộng đồng tiếp cận tri thức thuận lợi hơn.

Thời gian qua, ngành thư viện Việt Nam đã từng bước chuẩn hóa nghiệp vụ thông qua việc áp dụng các quy tắc mô tả, khổ mẫu và hệ thống phân loại như AACR2, MARC 21, DDC; đồng thời phát triển phần mềm quản trị, thư viện số và số hóa tài liệu. Luật Thư viện năm 2019, Nghị định số 93/2020/NĐ-CP, Quyết định số 206/QĐ-TTg ngày 11/02/2021, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và gần đây là Quyết định 611/QĐ-TTg ngày 04/04/2026 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đã tạo cơ sở quan trọng cho việc thúc đẩy liên thông, chuẩn hóa và chia sẻ dữ liệu thư viện.

Tuy nhiên, áp dụng cùng chuẩn nghiệp vụ chưa đồng nghĩa với việc dữ liệu đã liên thông và có thể tái sử dụng hiệu quả. Khác biệt trong mô tả tên người, tên cơ quan, chủ đề; biểu ghi trùng lặp; sự thiếu tương thích giữa các hệ thống; cùng những vấn đề về định danh, quyền truy cập và trách nhiệm cập nhật dữ liệu vẫn là những trở ngại cần tháo gỡ…

Ông Nguyễn Xuân Dũng cho rằng, phát triển dữ liệu thư viện dùng chung cần được xác định là quá trình hợp tác lâu dài, không phải việc lựa chọn một phần mềm chung cho tất cả các thư viện. Các thư viện cần thống nhất yêu cầu dữ liệu tối thiểu; nâng cao chất lượng và tính nhất quán của biểu ghi; chuẩn hóa phương thức kết nối; từng bước xây dựng dữ liệu thẩm quyền dùng chung; đồng thời xác lập cơ chế quản trị, phân định trách nhiệm đóng góp, cập nhật, kiểm soát và khai thác dữ liệu. Các giải pháp cần có lộ trình phù hợp, kế thừa hạ tầng và dữ liệu hiện có, tôn trọng đặc thù cũng như năng lực của từng loại hình thư viện…

Tại hội nghị, các cơ quan quản lý, thư viện, chuyên gia, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ đã trao đổi thẳng thắn, chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất giải pháp có thể triển khai trong thực tiễn. Các ý kiến tập trung vào một số nội dung trọng tâm như: kinh nghiệm quốc tế về dữ liệu thư viện dùng chung; chuẩn hóa và nâng cao chất lượng dữ liệu; mô hình chia sẻ, liên thông và biên mục hợp tác; hạ tầng công nghệ và khả năng tương thích giữa các hệ thống; quản trị dữ liệu và cơ chế phối hợp giữa các thư viện; chính sách, bản quyền và điều kiện chia sẻ, khai thác tài nguyên; nguồn lực, nhân lực và năng lực triển khai...

Thạc sĩ Doãn Anh Đức, Trưởng phòng Nghiên cứu khoa học và Hướng dẫn nghiệp vụ, Thư viện Quốc gia Việt Nam cho rằng, công nghệ số đang làm thay đổi phương thức cung cấp dịch vụ và tổ chức nguồn lực thông tin của thư viện. Việt Nam đã có nhiều nền tảng quan trọng như dữ liệu thư mục, bộ sưu tập số, thư viện điện tử và các cơ chế trao đổi dữ liệu. Vấn đề đặt ra là cần chuẩn hóa, liên thông và khai thác hiệu quả các nguồn lực này, tránh phát triển phân tán, rời rạc. Theo ông Doãn Anh Đức, khi dữ liệu thư viện được quản trị và kết nối tốt, không chỉ nâng cao khả năng tiếp cận thông tin của người dùng mà còn thúc đẩy hợp tác giữa thư viện với các lĩnh vực xuất bản, giáo dục, nghiên cứu khoa học và các thiết chế văn hóa, tri thức khác.

Theo Tiến sĩ Bùi Thu Hằng, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện và Bảo tàng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, sự phát triển của khoa học mở, xuất bản truy cập mở và trí tuệ nhân tạo đang đặt ra yêu cầu đổi mới đối với thư viện và xuất bản học thuật tại Việt Nam. Theo đó, thư viện cần chuyển từ lưu trữ tài liệu sang hỗ trợ nghiên cứu, trong khi xuất bản học thuật đẩy mạnh số hóa và hội nhập quốc tế. Để nâng cao năng lực nghiên cứu và vị thế học thuật của giáo dục đại học Việt Nam, cần đầu tư hạ tầng khoa học mở, phát triển nguồn nhân lực chuyên sâu, nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ số và tăng cường hợp tác giữa nhà nghiên cứu, nhà xuất bản và thư viện.

Với tinh thần khoa học, cởi mở và hợp tác, các ý kiến tại hội nghị đã góp phần làm rõ những yêu cầu cốt lõi trong phát triển dữ liệu thư viện dùng chung tại Việt Nam, đóng góp tích cực vào sự phát triển của hệ thống thư viện Việt Nam trong kỷ nguyên số.