Nghị quyết số 57 NQ/TW - Đưa lịch sử bước vào không gian số và bài toán kể chuyện

Những năm gần đây, diện mạo của hệ thống bảo tàng và di tích lịch sử tại TP.HCM đã có những bước chuyển mình rõ nét. Không còn bó hẹp trong những không gian trưng bày truyền thống mang tính tĩnh lặng, di sản văn hóa của thành phố đang từng bước "sống lại" sinh động trong môi trường số. Minh chứng rõ nét nhất là hệ thống bảo tàng thành phố đã chạm mốc đón hơn 4,4 triệu lượt khách, kết quả của một chiến lược dài hơi trong việc đổi mới trải nghiệm công chúng bằng công nghệ.

Tuy nhiên, hành trình đưa di sản bước vào không gian số không chỉ thuần túy là câu chuyện số hóa dữ liệu, mà là bài toán nâng tầm giá trị và văn hóa kể chuyện dưới tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Hiện thực hóa "kim chỉ nam" từ Nghị quyết số 57-NQ/TW vào không gian di sản

Tại đô thị đặc biệt TP.HCM, tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW đang được cụ thể hóa mạnh mẽ thông qua việc chuyển dịch từ tư duy quản lý hành chính thuần túy sang tư duy kiến tạo phát triển văn hóa số.

Theo số liệu từ Phòng Di sản văn hóa thuộc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, thành phố hiện sở hữu một nguồn tài nguyên đồ sộ với 25 bảo tàng và hệ thống lưu trữ gần 693.000 hiện vật, tư liệu quý giá.

Bám sát mục tiêu của Trung ương về làm chủ công nghệ chiến lược và xây dựng xã hội số, tính đến nay, nỗ lực số hóa của thành phố đã mang lại quả ngọt với hơn 249.000 hiện vật được định dạng 2D và hơn 2.100 cổ vật, di tích đặc biệt được số hóa 3D chuyên sâu.

Tại nhiều điểm đến tiêu biểu như Bảo tàng Tôn Đức Thắng, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM hay Bảo tàng Mỹ thuật, du khách giờ đây có thể tương tác trực tiếp qua không gian ảo 360 độ, công nghệ quét Hologram hay các ứng dụng hướng dẫn viên ảo (Audio Guide) đa ngôn ngữ. Những công nghệ này tạo ra sức hút mạnh mẽ, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ – thế hệ vốn gắn liền với các thiết bị thông minh.

Công nghệ giúp làm mới công tác bảo tồn, phá bỏ rào cản về không gian, nhưng điều cốt lõi là phải giữ gìn được sợi chỉ đỏ xuyên suốt: giá trị truyền thống và tính chân thực của lịch sử".

Tháo gỡ các "điểm nghẽn" thể chế và nhân lực để nâng tầm nghệ thuật kể chuyện số

Dù đã đạt được những kết quả khả quan, song thực tế cho thấy hành trình chuyển đổi số ngành di sản vẫn vướng phải các "điểm nghẽn" hệ thống mà Nghị quyết số 57-NQ/TW đã thẳng thắn chỉ ra, đặc biệt là sự thiếu hụt về cơ chế đột phá, hạ tầng dữ liệu đồng bộ và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Nhiều không gian triển lãm ảo hiện nay vẫn mới dừng lại ở mức độ "lưu trữ số" trực quan – tức chụp ảnh, quét 3D rồi đưa lên ứng dụng một cách rời rạc, mà thiếu đi một yếu tố tiên quyết trong bảo tàng học hiện đại: nghệ thuật kể chuyện (storytelling) để biến dữ liệu thô thành tài nguyên văn hóa có giá trị chạm đến cảm xúc.

Chia sẻ về những khó khăn này, bà Phạm Dương Mỹ Thu Huyền, Giám đốc Bảo tàng TP.HCM thẳng thắn: "Khi bước vào thực tế, các bảo tàng công lập gặp rất nhiều rào cản về cơ chế hành chính và tài sản công.  

Chuyển đổi số toàn diện đòi hỏi nguồn kinh phí lớn, vận hành liên tục chứ không phải đầu tư một lần là xong. Thêm vào đó, chúng tôi đang thiếu trầm trọng đội ngũ nhân sự chuyên môn kép – những người vừa am hiểu sâu sắc về nghiệp vụ di sản, bảo tàng, vừa có năng lực làm chủ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo để thiết kế nên những trải nghiệm văn hóa thực sự bứt phá".

Ở góc nhìn chuyên gia nghiên cứu và đào tạo, TS Nguyễn Thị Tú Anh (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM) cho rằng, để hiện thực hóa triệt để tinh thần đổi mới sáng tạo của Nghị quyết 57, thành phố cần thay đổi tư duy tiếp cận: "Chúng ta cần dịch chuyển mô hình hoạt động của các bảo tàng từ "lấy hiện vật làm trung tâm" sang "lấy công chúng làm trung tâm".

Công nghệ số là công cụ, còn linh hồn của di sản chính là câu chuyện phía sau nó. Muốn có những trải nghiệm số chất lượng, cần áp dụng các cơ chế chính sách ưu tiên, khuyến khích hợp tác công - tư (PPP) mà Nghị quyết 57 đã đề xuất, trao quyền tự chủ cao hơn để các bảo tàng chủ động thu hút nguồn lực xã hội hóa, liên kết với các doanh nghiệp công nghệ thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước".

Nhìn về tương lai, lộ trình chiến lược định hình một hệ sinh thái dữ liệu văn hóa số dùng chung, kết nối đồng bộ hoàn toàn với Trung tâm dữ liệu quốc gia đang mở ra cơ hội để những giá trị ngàn năm của dân tộc thực sự có một đời sống mới, trường tồn và phát huy sức mạnh nội sinh trong dòng chảy của thời đại số.