Nhà văn hóa số: Đưa công nghệ đến gần hơn với đời sống nhân dân

Trong quá trình chuyển đổi số, nhà văn hóa cơ sở không chỉ là nơi tổ chức các hoạt động văn hoá, thể thao, hội họp mà còn có thể trở thành không gian để người dân tiếp cận tri thức, rèn luyện kỹ năng số và sử dụng các tiện ích thiết yếu.

Việc Hà Nội triển khai mô hình "Nhà văn hóa số" tại phường Giảng Võ cho thấy hướng tiếp cận mới trong đổi mới hoạt động thiết chế văn hóa cơ sở: lấy nhu cầu của người dân làm trung tâm, gắn ứng dụng công nghệ với phát huy giá trị văn hóa và tăng cường kết nối cộng đồng.

Theo đó, sáng nay, tại Nhà văn hóa tổ dân phố số 4 - phường Giảng Võ, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội phối hợp với UBND phường Giảng Võ tổ chức ra mắt mô hình tổ chức hoạt động thiết chế văn hóa tổ dân phố và mô hình "Nhà văn hóa số". Đây là một trong những hoạt động triển khai các chủ trương, kế hoạch của thành phố về phát triển văn hóa Việt Nam, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở trong bối cảnh chuyển đổi số. Mô hình kết hợp giữa các hoạt động văn hóa truyền thống với hạ tầng công nghệ, tạo điều kiện để nhà văn hóa phát huy tốt hơn vai trò phục vụ đời sống tinh thần, nhu cầu học tập và khả năng tiếp cận các tiện ích số của người dân.

Từ không gian sinh hoạt cộng đồng đến "nhà văn hóa số"

Trong đời sống đô thị, nhà văn hóa tổ dân phố giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì các hoạt động văn nghệ, thể thao, đọc sách, hội họp và giao lưu giữa các thế hệ. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới, việc đổi mới phương thức tổ chức, khai thác hiệu quả cơ sở vật chất và mở rộng khả năng phục vụ người dân đang trở thành nhiệm vụ cần thiết đối với các thiết chế văn hóa cơ sở.

Mô hình "Nhà văn hóa số" tại tổ dân phố số 4, phường Giảng Võ được xây dựng theo hướng kết hợp hoạt động văn hóa, thể thao với ứng dụng công nghệ số. Nhà văn hóa có tổng diện tích khuôn viên 693m², diện tích xây dựng 82,5m², gồm 3 tầng; trong đó có không gian sinh hoạt cộng đồng, thư viện, hội trường khoảng 60 chỗ ngồi và khu vực phục vụ hoạt động thể dục thể thao.

Tại tầng 1, thư viện cộng đồng với gần 1.500 đầu sách thuộc nhiều lĩnh vực được xác định là một trong những điểm nhấn của mô hình. Cùng với hoạt động đọc, mượn sách, giới thiệu sách, đọc sách cùng thiếu nhi, sinh hoạt câu lạc bộ và trao đổi chuyên đề, thư viện hướng tới kết nối với gia đình, trường học và các tổ dân phố, góp phần phát triển văn hóa đọc từ cơ sở.

Đáng chú ý, hoạt động thư viện được kết nối với phòng công nghệ số, hệ thống máy tính có Internet và wifi miễn phí. Với sự hỗ trợ của Tổ chuyển đổi số cộng đồng, người dân có thêm điều kiện tra cứu thông tin, tiếp cận tài liệu số và sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Trong khuôn khổ chương trình ra mắt, các đại biểu đã tham quan thư viện, phòng họp số và hệ thống máy tính phục vụ hành chính công.

Như vậy, công nghệ số không được đặt tách biệt khỏi hoạt động văn hóa mà được tích hợp vào không gian sinh hoạt thường nhật. Người dân có thể đến nhà văn hóa để đọc sách, tham gia câu lạc bộ, giao lưu văn nghệ, đồng thời tìm kiếm thông tin, học cách sử dụng các tiện ích trực tuyến và nâng cao kỹ năng cần thiết trong môi trường số.

Cách tiếp cận này mở ra khả năng phát triển nhà văn hóa thành một không gian đa chức năng, nơi văn hóa đọc, học tập cộng đồng và chuyển đổi số cùng hỗ trợ lẫn nhau. Nếu được tổ chức hiệu quả, thiết chế văn hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu giải trí, giao lưu mà còn góp phần thu hẹp khoảng cách trong tiếp cận thông tin và các dịch vụ thiết yếu giữa những nhóm dân cư có trình độ kỹ năng số khác nhau.

Tuy nhiên, giá trị của mô hình không nằm ở số lượng máy tính hay việc trang bị thiết bị công nghệ đơn thuần. Điều quan trọng hơn là những phương tiện ấy được sử dụng như thế nào, có thực sự giúp người dân giải quyết nhu cầu trong đời sống hay không và có tạo được thói quen học tập, tương tác, tham gia hoạt động cộng đồng một cách thường xuyên hay không.

Công nghệ phục vụ con người, không thay thế sự gắn kết cộng đồng

Phát biểu tại lễ ra mắt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Trần Trung Hiếu nhấn mạnh yêu cầu đưa mô hình vào hoạt động nền nếp, thường xuyên; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số theo hướng gần gũi, thiết thực, đặc biệt quan tâm hỗ trợ người cao tuổi và những người còn hạn chế về kỹ năng số.

Ông Trần Trung Hiếu nhấn mạnh: "Việc triển khai mô hình Nhà văn hóa số tại tổ dân phố số 4, phường Giảng Võ có ý nghĩa thiết thực, đồng thời đặt ra yêu cầu lựa chọn cách làm phù hợp với đặc điểm của địa bàn. Đối với khu vực đô thị trung tâm, không gian sinh hoạt có thể còn hạn chế; vì vậy, cần tính toán, sắp xếp công năng linh hoạt, xây dựng lịch hoạt động hợp lý và kết nối với các không gian công cộng phù hợp. Việc nhân rộng mô hình không phải là sao chép nguyên trạng, mà là kế thừa những yếu tố hiệu quả và vận dụng sáng tạo theo điều kiện, nhu cầu của từng địa phương.

Đối với mô hình Nhà văn hóa số, điều quan trọng không chỉ là đưa công nghệ vào không gian cộng đồng, mà phải tạo ra những tiện ích cụ thể cho người dân: tiếp cận thông tin thuận lợi hơn, nâng cao kỹ năng số, sử dụng các dịch vụ thiết yếu, nắm bắt lịch sinh hoạt, kết nối câu lạc bộ và gửi ý kiến phản hồi. Công nghệ cần dễ tiếp cận, dễ sử dụng, hỗ trợ cho hoạt động cộng đồng; đồng thời không thay thế sự giao tiếp trực tiếp và những giá trị gắn kết giữa con người với con người".

Trước đó, mô hình tại thôn Vạn Điểm, xã Phú Xuyên đã ra mắt và mô hình Nhà văn hóa số tại tổ dân phố số 4, phường Giảng Võ được triển khai trong những điều kiện khác nhau, nhưng cùng hướng tới mục tiêu phát huy công năng của thiết chế văn hóa, tạo thêm cơ hội để người dân tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, học tập và sinh hoạt cộng đồng; góp phần xây dựng môi trường sống văn minh, gắn kết và hiện đại.

Để mô hình hoạt động thiết thực, hiệu quả và bền vững, ông Trần Trung Hiếu cũng nêu một số nội dung sau: Thứ nhất, sớm đưa mô hình vào hoạt động nền nếp, thường xuyên. Phường và tổ dân phố cần xác định rõ đầu mối phụ trách, phân công trách nhiệm quản lý, xây dựng và công khai lịch sinh hoạt theo tuần, tháng; chủ động phối hợp với các tổ chức đoàn thể, câu lạc bộ và lực lượng nòng cốt để tổ chức hoạt động. Nội dung cần xuất phát từ nhu cầu của người dân, phù hợp với từng nhóm đối tượng; tránh tình trạng hoạt động chỉ sôi nổi trong thời gian đầu sau lễ ra mắt. Đồng thời, cần khai thác hợp lý các phòng chức năng, bố trí hoạt động theo khung giờ và nghiên cứu kết nối với công viên, vườn hoa, sân chơi, không gian công cộng khi có điều kiện.

Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số theo hướng gần gũi, thiết thực. Cần chú trọng hướng dẫn người cao tuổi và những người còn hạn chế về kỹ năng số sử dụng các ứng dụng, tiện ích phục vụ đời sống hằng ngày; lựa chọn kênh thông tin phù hợp để thông báo lịch hoạt động, giới thiệu các chương trình, kết nối câu lạc bộ và tiếp nhận ý kiến của cộng đồng. Việc ứng dụng công nghệ cần gắn với hiệu quả sử dụng thực tế, tránh hình thức hoặc gây khó khăn cho người dân.

Thứ ba, phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân. Nhà văn hóa là không gian chung của cộng đồng, vì vậy người dân cần được tham gia đề xuất nội dung, tổ chức hoạt động, đóng góp ý kiến và cùng gìn giữ cơ sở vật chất. Sự chủ động của các tổ chức đoàn thể, câu lạc bộ, các hạt nhân văn hóa ở khu dân cư sẽ góp phần tạo nên sức sống lâu dài cho mô hình.

Thứ tư, các xã, phường trên địa bàn Thành phố cần tiếp tục nghiên cứu, học tập kinh nghiệm từ những mô hình đã triển khai, trong đó có mô hình tại thôn Vạn Điểm, xã Phú Xuyên và mô hình tại phường Giảng Võ; căn cứ điều kiện cơ sở vật chất, đặc điểm dân cư và nhu cầu thực tế để lựa chọn cách tổ chức phù hợp. Nơi có không gian rộng có thể tổ chức đa dạng hoạt động trong nhà và ngoài trời; nơi có diện tích hạn chế cần tối ưu công năng, bố trí lịch linh hoạt và kết nối các không gian công cộng".

Được biết, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cũng sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan, đơn vị và địa phương theo dõi, hướng dẫn, trao đổi kinh nghiệm và đánh giá quá trình vận hành mô hình. Trên cơ sở kết quả thực tế, Sở sẽ cùng các đơn vị liên quan nghiên cứu, tổng hợp những cách làm hiệu quả, những nội dung cần điều chỉnh; quan tâm đến tần suất hoạt động, mức độ tham gia của người dân, hiệu quả sử dụng không gian, việc ứng dụng công nghệ số và khả năng duy trì lâu dài, qua đó góp phần hoàn thiện định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở trên địa bàn Thủ đô.

Cùng với mô hình tại Giảng Võ, Hà Nội sẽ triển khai mô hình tại Nhà văn hóa tổ dân phố Xuân La 2, phường Xuân Đỉnh, đại diện cho nhóm phường xa trung tâm. Nếu Giảng Võ lấy thư viện cộng đồng, phát triển văn hóa đọc và ứng dụng công nghệ số làm điểm nhấn, thì Xuân Đỉnh chú trọng khai thác đồng bộ các phòng chức năng, khuôn viên và kết nối những không gian công cộng lân cận.

Việc triển khai hai mô hình đại diện cho những nhóm địa bàn khác nhau thể hiện định hướng không áp dụng một khuôn mẫu cứng nhắc cho toàn thành phố. Tùy điều kiện cơ sở vật chất, đặc điểm dân cư và nhu cầu thực tế, mỗi địa phương có thể lựa chọn cách tổ chức phù hợp, từ khai thác không gian trong nhà đến kết nối công viên, sân chơi và các địa điểm sinh hoạt cộng đồng lân cận.

Đây cũng là căn cứ quan trọng để tránh tình trạng mô hình chỉ tạo được sự chú ý trong thời gian đầu nhưng thiếu sức sống về lâu dài. Hiệu quả của nhà văn hóa số cần được đo bằng khả năng phục vụ cộng đồng, mức độ tham gia thực chất của người dân và tính bền vững của hoạt động, thay vì chỉ dựa vào trang thiết bị được đầu tư hay quy mô lễ ra mắt.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang tác động ngày càng sâu rộng đến đời sống xã hội, việc đổi mới thiết chế văn hóa cơ sở mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi tổ chức hoạt động văn nghệ, thể thao. Nhà văn hóa số có thể trở thành điểm kết nối giữa văn hóa, tri thức, công nghệ và các dịch vụ thiết yếu; góp phần hình thành thói quen học tập suốt đời, nâng cao năng lực số và tăng cường sự tham gia của người dân vào đời sống cộng đồng.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế vai trò của con người, cũng như không thể tự tạo ra sức sống cho một thiết chế văn hóa nếu thiếu sự chủ động của chính quyền, các tổ chức đoàn thể, câu lạc bộ và người dân. Bởi vậy, hướng đi bền vững là kết hợp hài hòa giữa nền tảng số với giao tiếp trực tiếp, giữa tiện ích hiện đại với các giá trị văn hóa truyền thống, giữa điều kiện cơ sở vật chất với nhu cầu thực tế của cộng đồng.

Từ những mô hình thí điểm tại Giảng Võ và Xuân Đỉnh, yêu cầu đặt ra đối với Hà Nội là tiếp tục đánh giá, hoàn thiện phương thức tổ chức và lựa chọn những giải pháp có thể nhân rộng. Khi công nghệ thực sự đi vào đời sống, Nhà văn hóa số sẽ không chỉ là một địa điểm được trang bị tiện ích kỹ thuật, mà có thể trở thành không gian văn hóa mở, nơi người dân được tiếp cận tri thức, chủ động tham gia các hoạt động chung và cùng kiến tạo một cộng đồng văn minh, gắn kết trong thời đại số.