Hội Nhà văn TP HCM tọa đàm về AI, chuyển đổi số với sáng tác văn học

Từ ngày 20 đến 24/10/2026, Hội Nhà văn TP.HCM tổ chức trại sáng tác tại Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, với sự tham dự của 25 nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình văn học. Trọng tâm là cuộc tọa đàm Người viết trước câu lệnh AI, cũng như lòng tự trọng của người cầm bút. Cuộc tọa đàm cũng bàn đến việc áp dụng tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW trong việc sử dụng AI và gìn giữ bản sắc sáng tạo.   

Đây là lần đầu tiên trong nhiệm kỳ 2020 - 2026, Hội Nhà văn TP.HCM tổ chức trại sáng tác tại thành phố biển xinh đẹp này, với có nhiều nhà văn, nhà thơ của tỉnh Khánh Hòa cùng tham dự.

Từ trải nghiệm thực tế đến những câu chuyện văn chương

Trong những ngày ở Nha Trang, các tác giả có dịp khám phá nhiều địa danh giàu giá trị văn hóa, lịch sử và cảnh quan của vùng đất Khánh Hòa như tháp bà Ponagar, đền thờ chí sĩ Trần Quý Cáp, Forest Kong, quần thể di tích lưu niệm bác sĩ Alexandre Yersin, Viện Hải dương học, thành cổ Diên Khánh… cùng những vùng biển tuyệt đẹp của Nha Trang.

Những chuyến đi không chỉ mang đến trải nghiệm và cảm xúc cho người sáng tác mà còn mở rộng chất liệu thực tế, khơi gợi những ý tưởng mới cho hành trình sáng tạo.

Như thông lệ tại các trại sáng tác của Hội Nhà văn TP.HCM, dù thời gian tổ chức không dài, hội vẫn duy trì hoạt động tọa đàm, tạo không gian để các văn nghệ sĩ trao đổi chuyên môn, chia sẻ kinh nghiệm và cùng nhìn nhận những vấn đề mới của đời sống văn học. Bởi nhà văn có thể cô đơn trước trang viết của mình, nhưng không thể thiếu sự đối thoại, phản biện và đồng hành của đồng nghiệp.

Nếu tại tọa đàm ở Đà Lạt vào tháng 6/2023, câu chuyện nhà văn trong thời đại trí tuệ nhân tạo đã được đặt ra, thì lần này, cuộc trao đổi đi sâu hơn vào một vấn đề cụ thể: "Người viết trước câu lệnh AI". Chúng ta đặt câu lệnh cho AI như thế nào, sử dụng AI ra sao và làm thế nào để giữ gìn bản sắc, sự trung thực trong sáng tạo văn chương? Đây là những vấn đề vẫn vẹn nguyên tính thời sự, thực hiện đúng tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW, nơi mà đội ngũ người cầm bút Hội Nhà văn TP.HCM đang áp dụng đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đồng thời vẫn phát huy, giữ vững được bản sắc sáng tạo, cá tính riêng.

Giữ sự tử tế và lòng tự trọng của người cầm bút

Nhà thơ Trần Vạn Giã, ở tuổi 81, chia sẻ ông vẫn thường xuyên sử dụng iPad, điện thoại di động và tìm hiểu AI. Theo ông, AI là sản phẩm công nghệ do con người tạo ra từ tri thức nhân loại, nhưng điều quan trọng là người viết phải giữ được sự đàng hoàng và trung thực của mình.

Ông thẳng thắn bày tỏ sự không đồng tình với việc sử dụng AI để viết tác phẩm rồi đứng tên mình, xem đó là vấn đề liên quan trực tiếp đến danh dự, đạo đức nghề nghiệp. Trong bối cảnh văn học từng đối diện với nạn đạo văn, việc lạm dụng AI để tạo ra tác phẩm và nhận là sáng tạo của bản thân càng đặt ra những thách thức đáng suy ngẫm.

Nhà thơ cho biết ông vẫn cẩn thận lưu giữ những bản thảo viết tay như một cách bảo vệ quá trình sáng tạo của mình trước những nghi ngờ không có căn cứ. Với ông, nhà văn Việt Nam cần đứng về phía sự thật, tôn trọng sự thật, bởi đánh lừa bạn đọc cũng chính là đánh mất lòng tự trọng của người cầm bút.

Từ góc nhìn của người sáng tác, nhà thơ - nhà biên kịch Hạnh Ngộ cũng nhấn mạnh niềm hạnh phúc riêng có của lao động nghệ thuật. Chị cho rằng AI có thể hỗ trợ một số công việc như viết bài du lịch, xây dựng đề cương kịch bản, nhưng không thể thay thế cảm xúc và niềm vui sáng tạo của con người. Vì vậy, việc chuyển đổi số cần được nhìn như công cụ bổ trợ hoặc tối ưu việc sáng tạo, chứ không thể thay thế con người.

Trong khi đó, nhà phê bình văn học Chế Diễm Trâm bày tỏ băn khoăn trước việc người viết có thể phải chứng minh tác phẩm của mình hoàn toàn do chính mình sáng tạo, nhất là khi các công cụ kiểm tra AI vẫn có thể đưa ra kết quả gây tranh cãi. Từng có nhà văn kể trên FB, chị ấy "check var" tác phẩm mình từng viết tay hơn 20 năm về trước, thời chị còn chưa có máy vi tính, phải đưa đi nhờ đánh máy chữ. Vậy nhưng ChatGPT cho kết quả có dấu hiệu sử dụng AI hơn 26%.

Câu lệnh càng cụ thể, người viết càng phải tỉnh táo

Một vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là độ tin cậy của các công cụ phát hiện văn bản do AI tạo ra.

Nhà phê bình văn học Hà Thanh Vân cho rằng việc kiểm tra cần được nhìn nhận thận trọng, bởi kết quả có thể phụ thuộc vào công cụ, phiên bản và phương thức sử dụng. Các phần mềm thường đưa ra tỷ lệ hoặc mức độ có khả năng sử dụng AI, chứ không phải lúc nào cũng có thể kết luận chính xác nguồn gốc của một văn bản. Vì vậy, kết quả kiểm tra không nên được xem là bằng chứng tuyệt đối để quy kết tác giả.

Từ thực tế này, vấn đề đặt ra không chỉ là sử dụng công nghệ nào để kiểm tra, mà còn là làm thế nào để bảo vệ người sáng tạo trước những kết luận thiếu căn cứ, đồng thời ngăn ngừa việc lợi dụng AI để chiếm dụng thành quả lao động của người khác.

Nhà thơ Phan Tùng Ảnh nhìn nhận AI mang đến nhiều ưu điểm nhưng cũng đặt người sáng tác trước những lựa chọn phức tạp. Theo ông, văn chương đòi hỏi cảm hứng, cảm xúc và bản lĩnh cá nhân - những yếu tố không thể đơn giản thay thế bằng công nghệ. AI giống như một ngã ba đường, nơi mỗi người viết phải tự lựa chọn giữa sự tiện lợi trước mắt và những nguyên tắc nghề nghiệp lâu dài.

Ông cũng nhấn mạnh AI giúp mình giải quyết nhu cầu thu hẹp khoảng cách giữa các thế hệ cầm bút trong việc tiếp cận công nghệ, đổi mới sáng tạo. Vì thế, cần hướng đến mối quan hệ tỉnh táo, minh bạch và có trách nhiệm với AI.

Nhà văn Bích Ngân (Chủ tịch Hội Nhà văn TP.HCM) cho rằng hiệu quả của câu lệnh trước hết phụ thuộc vào năng lực và mục đích của người sử dụng. AI có thể giúp rút ngắn thời gian, hỗ trợ tìm kiếm thông tin và mở rộng nguồn tri thức. Bà ví AI như một người em, một trợ lý kiên nhẫn, sẵn sàng trao đổi và hỗ trợ khi cần thiết. Tuy nhiên, bà khẳng định văn chương nghệ thuật vẫn cần cá tính, cảm xúc và dấu ấn riêng của người viết. AI có thể đồng hành, nhưng không thể sáng tạo thay nhà văn.

Cùng chia sẻ về cách sử dụng công nghệ, nhà thơ - nhà phê bình văn học Lê Thiếu Nhơn cho rằng câu lệnh càng cụ thể, yêu cầu càng rõ ràng thì AI càng có khả năng đáp ứng đúng mục đích. Tuy nhiên, ngay cả khi được yêu cầu đóng vai một nhà văn chuyên nghiệp, AI vẫn khó tạo ra kết quả thực sự thuyết phục, bởi văn chương gắn liền với số phận, trải nghiệm sống và cá tính sáng tạo của mỗi người.

Ông cũng đặt vấn đề về giới hạn can thiệp của AI trong sáng tác và xét giải văn học. Theo ông, việc sử dụng AI để viết, viết lại hoặc can thiệp sâu vào tác phẩm cần được xem xét nghiêm túc, nhằm bảo vệ tính nguyên bản và công bằng trong đời sống văn học.

Ở một góc nhìn cởi mở, nhà văn Hoa Mai cho rằng không thể phủ nhận hoặc đứng ngoài sự phát triển của AI. Bà mong muốn tìm được cách khai thác hiệu quả nguồn tri thức phong phú mà công nghệ này mang lại, xem đó như một công cụ hữu ích cho người viết trong thời đại mới.

Những ý kiến tại tọa đàm cho thấy các nhà văn, nhà thơ không có chung một cách tiếp cận đối với AI. Có người chủ động trải nghiệm, có người thận trọng trước những hệ lụy, có người mong muốn khai thác hiệu quả hơn những lợi ích mà công nghệ đem lại. Nhưng điểm gặp gỡ trong các trao đổi chính là ý thức về trách nhiệm của người cầm bút và yêu cầu bảo vệ giá trị đích thực của sáng tạo văn chương.

Như Nghị quyết 57-NQ/TW có đề cập: "Đẩy mạnh tiêu dùng sản phẩm, dịch vụ trên môi trường số, bảo đảm kinh tế số các ngành, lĩnh vực chiếm tối thiểu 70% kinh tế số". Bản quyền, nhuận bút và các quyền lợi phái sinh của sáng tác văn học cũng được nhiều tác giả nêu ra, xem như một xu thế tất yếu, cần phải quan tâm.