Hokusai - người biến núi Phú Sĩ thành hiện tượng từ 200 năm trước

Tác phẩm đình đám Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa chỉ là một trong 100 bức tranh về núi Phú Sĩ của danh hoạ Hokusai. Và ông tận dụng sự nổi tiếng một cách khôn khéo chẳng khác nào những người sáng tạo nội dung ngày nay.

Mới đây, một triển lãm về những bức tranh Phú Sĩ của ông, Hokusai: Thirty-Six Views of Mount Fuji (Hokusai: 36 cảnh núi Phú Sĩ), vừa được khai mạc tại London.

Truyền thống lâu đời

Một bức ảnh lãng mạn về núi Phú Sĩ là điều không thể thiếu đối với bất kỳ tín đồ Instagram nào. Vài năm trước, từng xôn xao câu chuyện du khách phát hiện ra một cửa hàng tiện lợi Lawson ở Nhật Bản có vị trí đắc địa: Từ đây, ngọn núi huyền thoại trông như thể đang nằm ngay trên mái tòa nhà. Khi du khách tập trung tại đây quá đông, cản trở xe cộ và vứt rác bừa bãi, chính quyền địa phương đã phải dựng một tấm lưới đen trước cửa hàng để che khuất tầm nhìn của những người chụp ảnh.

Nhưng cũng không nên phán xét du khách. Với những ai cảm thấy choáng ngợp trước vẻ hùng vĩ của núi Phú Sĩ và khao khát lưu giữ trải nghiệm đó cho riêng mình, thực chất họ chỉ đang tiếp nối một truyền thống lâu đời và cao đẹp.

Triển lãm mới Hokusai: Thirty-Six Views of Mount Fuji, vừa mở cửa vào ngày 20/10 tại Dulwich Picture Gallery, London, sẽ tôn vinh nỗ lực nổi tiếng nhất trong việc nắm bắt và chia sẻ trải nghiệm về sức hút mãnh liệt của núi Phú Sĩ.

Tại phương Tây, tên tuổi Katsushika Hokusai từ lâu đã gắn liền với 1 hình ảnh đặc trưng về núi Phú Sĩ: Ngọn núi sừng sững, tĩnh lặng ở phía xa, trong khi ở tiền cảnh, con người trên những chiếc thuyền nhỏ đang phải chật vật chống chọi với con sóng lớn.

Khung cảnh đó, trong bức Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa, chỉ là một trong 36 tác phẩm thuộc loạt tranh in mà Hokusai thực hiện. Loạt tranh này được giới thiệu lần đầu tới công chúng Nhật Bản vào dịp năm mới năm 1831 và được ông hoàn thiện vào năm 1832 hoặc 1833.

Trước sự đón nhận nồng nhiệt từ công chúng, loạt tranh sau đó được mở rộng lên thành 46 bức - dù điều này làm mất đi ý nghĩa nguyên bản của con số 36, vốn gắn liền với khái niệm về sự trọn vẹn và hoàn hảo trong văn hóa Nhật Bản. Về sau, Hokusai còn tiếp tục đẩy quy mô lên cao hơn nữa khi thực hiện bộ tranh 3 tập mang tên 100 cảnh núi Phú Sĩ.

Hiện tượng phi thường

Từ nhiều thế kỷ trước khi Hokusai xuất hiện, núi Phú Sĩ đã là đối tượng được sùng bái tại Nhật Bản. Giống như nhiều kỳ quan thiên nhiên khác - như thác nước, dòng sông hay những tán cây cổ thụ - núi được coi là nơi trú ngụ của các kami (thần linh).

Người xưa cũng tin rằng núi đóng vai trò như lá chắn bảo vệ trước các thế lực tà ác. Việc Phú Sĩ còn là núi lửa đang hoạt động càng khiến người ta thêm kính sợ trước sức mạnh nguyên sơ và sự hiện diện đầy uy quyền của nó.

Hokusai sinh ra vào thời điểm mà người Nhật Bản dành sự quan tâm đặc biệt lớn cho núi Phú Sĩ. Trong suốt mùa leo núi kéo dài khoảng 2 tháng mỗi năm, ước tính có từ 10.000 đến 20.000 người thực hiện hành trình chinh phục đỉnh núi Phú Sĩ.

Nhiều người tìm đến đây với hy vọng được thanh lọc cả thể xác lẫn tâm hồn. Một bức trong 36 cảnh núi Phú Sĩ của Hokusai khắc họa các nhóm người leo núi trong trang phục hành hương. Những chiếc áo choàng trắng tượng trưng cho sự thuần khiết và lòng thành kính.

Nhưng ngay cả khi xét đến lòng sùng kính của người dân dành cho núi Phú Sĩ, thì mức độ phổ biến với các tác phẩm in của Hokusai vẫn là hiện tượng phi thường. Từ đầu thập niên 1830 cho đến cuối thời kỳ Edo vào năm 1868, riêng tác phẩm Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa đã được in tới 15.000 bản. Có thể coi đây chính là "nội dung lan truyền" (viral content) của thời đại đó.

Các tác phẩm khác trong cùng loạt tranh này cũng sử dụng thủ pháp tương tự: Đặt núi Phú Sĩ vào hậu cảnh, trong khi tiền cảnh là hoạt cảnh khác. Người xem có thể bắt gặp hình ảnh núi Phú Sĩ qua nhiều góc nhìn khác nhau: từ dưới một cây cầu, qua khung cửa sổ một quán trà, hay giữa những chồng gỗ tại một bãi tập kết gỗ nhộn nhịp.

Hokusai đã tôn vinh sự hiện diện khắp nơi của ngọn núi hộ mệnh này trong đời sống thường nhật, đồng thời mang đến cho người xem cơ hội thực hiện một chuyến hành hương bằng thị giác, tự mình khám phá vẻ đẹp của ngọn núi.

Ảnh hưởng sâu rộng

Không lạ khi nhiều danh họa châu Âu thế kỷ 19 như Van Gogh hay Monet yêu thích các tác phẩm tranh in khắc gỗ Nhật Bản, góp phần đưa loại hình nghệ thuật này cùng các bậc thầy của nó vươn tầm thế giới.

Tuy nhiên, con số 36 trong loạt tác phẩm của Hokusai còn có hành trình riêng đầy ấn tượng trên trường quốc tế. Năm 1888, khi tháp Eiffel đang trong quá trình xây dựng và vấp phải nhiều chỉ trích, nghệ sĩ người Paris Henri Rivière đã bắt tay vào thực hiện loạt tranh khắc gỗ màu về công trình mang tính biểu tượng mới của nước Pháp, lấy cảm hứng từ loạt tác phẩm 36 cảnh núi Phú Sĩ của Hokusai.

Dù phải từ bỏ kỹ thuật khắc gỗ vì quá công phu và chuyển qua in thạch bản màu, loạt tác phẩm 36 cảnh tháp Eiffel (1902) của Rivière vẫn giữ được tinh thần của Hokusai ở khía cạnh quan trọng: Tạo ra trò chơi trốn tìm với người xem, trong đó các "cảnh" thường chỉ là những thoáng nhìn chớp nhoáng. Tổng hòa từ toàn bộ 36 bức tranh - từ khung cảnh mùa thu ảm đạm, lộng gió cho đến khung cảnh tuyết phủ tinh khôi - đã truyền tải thông điệp rằng: Dù nhìn từ bất kỳ góc độ nào, Paris sẽ không còn là Paris nếu thiếu đi tháp Eiffel.

Gần 1 thế kỷ sau, Brenda Berkman - lính cứu hỏa tại New York, từng tham gia ứng cứu trong vụ tấn công ngày 11/9 vào Trung tâm Thương mại Thế giới - đã thực hiện loạt tác phẩm 36 cảnh tòa tháp One World Trade Center, ghi lại quá trình xây dựng tòa tháp thay thế cho những tòa tháp đã sụp đổ.

Chịu ảnh hưởng từ Hokusai và Rivière, Berkman thường đặt chủ thể của mình ở phía xa, tận hậu cảnh. Trong một tác phẩm, chủ thể ấy bị che khuất bởi tượng Nữ thần Tự do; trong một tác phẩm khác, ta lại nhìn thấy nó từ đảo Staten.

Với Hokusai, cách tiếp cận này tạo nên cảm giác như thể núi Phú Sĩ đang dõi theo vạn vật xung quanh. Còn Rivière lại giúp một công trình vốn bị nhiều người đương thời coi là "kẻ ngoại lai" (tháp Eiffel) trở nên gần gũi, tự nhiên hơn. Berkman tin rằng đường chân trời nổi tiếng của New York - cũng giống như con người nơi đây - sẽ luôn có khả năng tự làm mới chính mình.

Và chắc chắn là sẽ còn nhiều nghệ sĩ nữa trong tương lai được truyền cảm hứng từ Hokusai. Triển lãm Hokusai: Thirty-Six Views of Mount Fuji chính là cơ hội để mọi người được đắm chìm trong mỹ cảm đặc biệt của ông. Đánh dấu lần đầu tiên trọn bộ 46 tác phẩm trong loạt tranh về núi Phú Sĩ của Hokusai được trưng bày tại Anh, triển lãm sẽ kéo dài đến ngày 17/1/2027.