Kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp sáng tạo từ mô hình hợp tác công tư

Như báo Thể thao và Văn hóa từng đề cập, sự thành công của vở Sơn thần thủy quái ở Rạp Xiếc Trung ương (Hà Nội) là nhờ áp dụng công nghệ để mở thêm khả năng kể chuyện cho nghệ thuật xiếc. Trong đó, công nghệ không chỉ hỗ trợ sân khấu tạo hiệu ứng thị giác, mà có thể trở thành một thành tố của quá trình sáng tạo, góp phần đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại.

Nhìn từ góc độ quản lý và vận hành, tác phẩm của Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã gợi mở một bài toán lớn hơn mang tính chiến lược: Làm thế nào để công nghệ thực sự trở thành động lực tái sinh nghệ thuật truyền thống? Làm sao để hình thành một mô hình hợp tác bền vững giữa đơn vị nghệ thuật công lập với doanh nghiệp công nghệ số?

Con người và nghệ thuật xiếc là trung tâm, công nghệ là phương tiện

Trải qua hơn 40 năm gắn bó với nghề từ một diễn viên biểu diễn trên sân khấu đến vai trò Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng vẫn giữ quan điểm, kỹ thuật, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của người nghệ sĩ là những giá trị cốt lõi không bao giờ có thể thay thế trong một tác phẩm, chương trình, vở kịch xiếc.

Song theo ông, trên nền tảng vững chắc ấy, sân khấu xiếc hoàn toàn có thể mở rộng ranh giới sang âm nhạc, múa, ánh sáng, công nghệ trình chiếu và những hình thức kể chuyện hoàn toàn mới. Điều quan trọng nhất là các chất liệu hiện đại đó phải phục vụ cho câu chuyện, chứ không được biến xiếc thành một cuộc phô diễn công nghệ thuần túy.

NSND Tống Toàn Thắng bộc bạch: "Tôi không muốn xiếc Việt Nam chạy theo những gì thế giới đang làm. Tôi muốn chúng ta học cách làm nghề của thế giới, nhưng kể câu chuyện của chính mình. Đây cũng là cách để xiếc Việt Nam có thể bước ra bên ngoài biên giới. Không phải bằng cách trở thành một phiên bản của sân khấu nước khác, mà bằng việc tạo ra một tiếng nói đủ rõ để khán giả nhận ra bản sắc Việt Nam".

Sân khấu không còn chỉ là nơi để một cá nhân phô diễn tài năng, mà trở thành không gian sáng tạo chung của đạo diễn, nghệ sĩ, nhạc sĩ, họa sĩ, kỹ thuật viên và đội ngũ công nghệ.

Dù Liên đoàn Xiếc Việt Nam đầu tư mạnh mẽ về mặt công nghệ, song NSND Tống Toàn Thắng chia sẻ, ông không xem 3D mapping, ánh sáng, hình ảnh hoặc các công nghệ trình chiếu là "đích đến". "Tôi không đưa công nghệ vào xiếc để làm cho sân khấu "hoành tráng" hơn. Tôi dùng công nghệ để mở thêm khả năng kể chuyện cho xiếc. Công nghệ là phương tiện; nghệ thuật, cảm xúc và con người mới là trung tâm" - ông Thắng khẳng định.

Theo ông, công nghệ hoặc kỹ xảo dù hiện đại đến đâu cũng chỉ đóng vai trò bệ phóng nâng đỡ cảm xúc, chứ không thể thay thế được mồ hôi, tài năng và sự dũng cảm của người nghệ sĩ trên sân khấu. Các kỹ thuật chuyên môn đặc trưng của xiếc như đu dây, nhào lộn, thăng bằng, xiếc thú, ảo thuật và biểu diễn trên không trong Sơn thần thủy quái đều được lựa chọn, sắp xếp kỹ lưỡng để phục vụ đúng diễn biến kịch bản.

Phía sau ánh đèn: Công nghệ AI, hạ tầng cơ khí và chuyển đổi số vận hành

NSND Tống Toàn Thắng chia sẻ, để tạo nên một không gian nghệ thuật sống động với khoảng 40 nghệ sĩ biểu diễn trực tiếp và đội ngũ kỹ thuật, hậu cần hơn 60 người, một khối lượng công việc khổng lồ đã được triển khai phía sau bức màn sân khấu.

Trực tiếp tham gia cải tạo không gian, Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã biến sân khấu tròn truyền thống của Rạp Xiếc Trung ương thành một sân khấu nước chuyên dụng. Đơn vị đã lắp đặt hệ thống phun phức tạp với gần 300 ống nước cùng hệ thống cấp thoát nước hiện đại, cho phép nước tràn ngập sân khấu rồi thu hồi nhanh chóng để phục vụ các phân cảnh biểu diễn.

Ở khâu thiết kế mỹ thuật, các doanh nghiệp công nghệ số như LumiShow và VietArt đảm nhận việc sản xuất visual đồ họa và thực thi không gian nghệ thuật số. Đáng chú ý, các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI đồ họa) đã được đưa vào sử dụng ngay từ đầu để hỗ trợ ê-kíp phát triển ý tưởng và thử nghiệm các phương án tạo hình.

Từ những hình dung ban đầu về núi rừng, đại dương thần thoại đến các lớp hình ảnh chuyển động trên sân khấu, công nghệ AI giúp quá trình thử nghiệm diễn ra nhanh chóng và trực quan hơn rất nhiều. AI không phải một "món trang trí" đưa vào sau cùng, mà tham gia ngay từ quá trình hình dung thế giới sân khấu. Tuy nhiên, quyết định cuối cùng về hình ảnh, nhịp điệu và cách kể chuyện vẫn hoàn toàn thuộc về tư duy của những người làm nghệ thuật.

Chị Nguyễn Linh Chi, đại diện đơn vị vận hành công nghệ, công ty LumiShow cho biết, "khi xây dựng chương trình, chúng tôi định vị đây là một sản phẩm văn hóa đặc sắc, là điểm đến phải ghé thăm khi tới Hà Nội. Đặc biệt, với câu chuyện truyền thuyết quen thuộc, chúng tôi đã chọn cách kể lại dưới góc nhìn khác. Tuy nhiên, khi bắt tay vào làm, chúng tôi nhận ra rằng: Một sân khấu đẹp nhìn từ phòng kỹ thuật chưa chắc đã đẹp dưới góc nhìn của khán giả bên dưới. Do đó, ở khâu chuẩn bị nội dung mapping, chúng tôi phải thiết kế lại sao cho hài hòa, tối ưu hóa trải nghiệm ở từng vị trí ngồi và mang lại cảm giác thật liền mạch, nghĩa là doanh nghiệp công nghệ cũng phải đi song song cùng quá trình sáng tạo của các nghệ sĩ".

Mô hình hợp tác công tư: Lời giải cho bài toán phát triển nghệ thuật thời đại số

Phân tích về thành công của vở diễn dưới góc độ quản lý Nhà nước, Thứ trưởng Bộ VH,TT&DL Nguyễn Huy Dũng chỉ ra rằng: Một trong những giá trị đáng chú ý nhất của Sơn thần thủy quái nằm ở chính phương thức hình thành tác phẩm. Đó là sự hợp tác chặt chẽ giữa Liên đoàn Xiếc Việt Nam - một đơn vị sự nghiệp công lập - với các doanh nghiệp công nghệ số, dưới sự định hướng của Bộ VH,TT&DL trong tổng thể phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia phục vụ nghệ thuật biểu diễn.

Trong mô hình này, đơn vị nghệ thuật công lập nắm giữ đội ngũ nghệ sĩ tài năng, chuyên môn nghề nghiệp, kinh nghiệm dàn dựng và khả năng khai thác các chất liệu văn hóa dân gian. Trong khi đó, doanh nghiệp công nghệ mang đến nền tảng hạ tầng, nhân lực kỹ thuật, năng lực nghiên cứu - phát triển (R&D), khả năng thử nghiệm và tư duy sáng tạo nhạy bén theo xu hướng mới.

Sự kết hợp này chỉ thực sự phát huy hiệu quả tối đa khi doanh nghiệp không chỉ xuất hiện ở khâu cuối để cung cấp thiết bị hoặc làm kỹ xảo đơn thuần. Công nghệ cần được tham gia ngay từ quá trình hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản, thiết kế mỹ thuật cho đến khâu dàn dựng và hoàn thiện tác phẩm. Khi đó, doanh nghiệp công nghệ trở thành một thành phần của ê-kíp sáng tạo, còn công nghệ trở thành một phần của ngôn ngữ nghệ thuật.

Từ thực tiễn này, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng đánh giá cao vai trò của quan hệ hợp tác Nhà nước và doanh nghiệp. Nhà nước không nhất thiết phải tự mình thực hiện toàn bộ quá trình đổi mới công nghệ trong các đơn vị nghệ thuật. Điều quan trọng hơn là Nhà nước tạo ra cơ chế linh hoạt để các nguồn lực xã hội, đặc biệt là doanh nghiệp, tham gia sâu vào quá trình sáng tạo và phát triển sản phẩm văn hóa.

Trong mối quan hệ kiềng 3 chân này: Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo môi trường và bảo đảm mục tiêu văn hóa; các đơn vị nghệ thuật là chủ thể nắm giữ chuyên môn và giá trị cốt lõi; doanh nghiệp là lực lượng bổ sung nguồn lực công nghệ, tài chính và năng lực tiếp cận thị trường.

Lộ trình nhân rộng và khát vọng đưa nghệ thuật truyền thống vươn xa

Từ hiệu quả thực tế của dự án Sơn thần Thủy quái, vấn đề đặt ra cho ngành văn hóa là làm thế nào để các mô hình tương tự xuất hiện ngày càng nhiều hơn, tránh tình trạng chỉ dừng lại ở những hiện tượng đơn lẻ rồi vụt tắt.

Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng đã gợi mở một lộ trình phát triển gồm ba bước căn bản: Thử nghiệm - Hoàn thiện - Nhân rộng.

Ở bước đầu tiên, nhà nước tạo cơ chế và nguồn lực để thử nghiệm các dự án liên ngành. Tiếp đó, đơn vị nghệ thuật và doanh nghiệp cùng hoàn thiện sản phẩm trên thực tế dựa trên phản hồi của công chúng. Cuối cùng, những mô hình đã chứng minh được hiệu quả kinh tế và giá trị nghệ thuật sẽ tiếp tục được đầu tư lưu diễn, chuyển giao công nghệ và mở rộng sang các loại hình nghệ thuật khác. Từ thành công của xiếc, mô hình hoàn toàn có thể áp dụng cho tuồng, chèo, cải lương, múa rối, nghệ thuật dân gian cũng như không gian bảo tàng, di sản.

Bên cạnh đó, việc đổi mới sân khấu cũng gắn liền với chiến lược tìm kiếm lớp khán giả mới. Một trong những ý tưởng mà NSND Tống Toàn Thắng đang hướng tới là xây dựng các vở diễn có nhân vật, hình ảnh và không gian gần gũi với thế giới game mà giới trẻ yêu thích, sau đó chuyển hóa bằng ngôn ngữ xiếc. Liên đoàn cũng tính tới khả năng hợp tác với các đơn vị phát triển game tại Việt Nam để tạo ra sự giao thoa, giúp người trẻ nhận ra nghệ thuật truyền thống hoàn toàn có thể bước vào không gian sống đương đại của họ.

Song song với đó, các cơ quan quản lý cần chuyển từ cách hỗ trợ từng chương trình riêng lẻ sang kiến tạo môi trường đổi mới sáng tạo dài hạn; xây dựng cơ chế đặt hàng rõ ràng; tháo gỡ các vướng mắc về quyền sở hữu trí tuệ, phân chia doanh thu; đồng thời chú trọng đào tạo nguồn nhân lực liên ngành - những nghệ sĩ hiểu công nghệ và những người làm công nghệ hiểu ngôn ngữ nghệ thuật.

Một vở kịch xiếc thành công sẽ có giá trị nhất khi nó không dừng lại ở những đêm sáng đèn ngắn ngủi. Từ hiệu ứng của Sơn thần Thủy quái, một hành trình mới đã được mở ra: từ bảo tồn thụ động sang phát triển chủ động, từ ứng dụng công nghệ đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái sáng tạo bền vững. Theo đó, từ xiếc, mô hình có thể mở rộng sang chèo, tuồng, cải lương, múa rối, nghệ thuật dân gian, bảo tàng, di sản và nhiều không gian văn hóa khác. Khi đó, mỗi dự án không chỉ tạo ra một sản phẩm mới mà còn giúp tích lũy kinh nghiệm, công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực cho những dự án tiếp theo. Đó chính là con đường để các giá trị văn hóa truyền thống của Việt Nam tiếp tục được tái sinh, lan tỏa và sống mãi trong lòng công chúng thời đại số.