Đầu tư cho thể thao cơ sở: Xây nhiều nhưng đã đủ để phát triển phong trào?

Đầu tư cơ sở vật chất là điều kiện quan trọng để thúc đẩy phong trào toàn dân tập luyện thể thao. Tuy nhiên, số lượng sân bãi hay thiết bị được xây dựng mới chỉ phản ánh một phần kết quả.

Hiệu quả thực sự phải được đo bằng khả năng khai thác công trình, mức độ tiếp cận của người dân và tính bền vững của hoạt động tập luyện.

Có công trình nhưng chưa chắc đáp ứng nhu cầu

Trong những năm qua, hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở từng bước được quan tâm đầu tư, góp phần cải thiện điều kiện sinh hoạt và rèn luyện thể chất của người dân. Theo thông tin được Báo Điện tử Chính phủ đăng tải ngày 12/5/2024, cả nước có 8.207/10.598 xã, phường, thị trấn có trung tâm văn hóa – thể thao, đạt khoảng 77,4%; trong đó 5.625 thiết chế đạt chuẩn. Ở cấp thôn, làng, bản, có 69.070/90.508 đơn vị có nhà văn hóa, đạt khoảng 76,3%.

Những con số này cho thấy mạng lưới thiết chế đã hình thành trên diện rộng. Tuy nhiên, tỷ lệ có công trình không đồng nghĩa với việc mọi địa bàn đều có điều kiện tập luyện tương đương. Chất lượng sân bãi, diện tích sử dụng, trang thiết bị và khả năng tổ chức hoạt động có thể tạo ra những khác biệt đáng kể.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy vấn đề này cần được nhìn nhận rõ hơn. Theo Báo Điện tử Chính phủ ngày 30/9/2026, thành phố có 4.715 công trình thiết chế văn hóa, thể thao tại 126 xã, phường. Trong số 4.481 thiết chế ở thôn, tổ dân phố, có 2.490 công trình bảo đảm điều kiện cơ sở vật chất, trong khi 1.991 công trình có quy mô nhỏ hoặc còn hạn chế về cơ sở vật chất.

Điều đó cho thấy ngay cả khi thiết chế đã hiện diện, khả năng phục vụ người dân vẫn chưa đồng đều. Một sân tập thiếu chiếu sáng, thiết bị xuống cấp hoặc không gian quá nhỏ có thể hạn chế nhu cầu sử dụng. Tại những khu dân cư đông đúc, áp lực quỹ đất càng khiến việc bố trí không gian vận động trở nên khó khăn.

Do đó, đầu tư thể thao cơ sở không thể chỉ dựa trên số lượng công trình. Chính quyền địa phương cần đánh giá nhu cầu theo dân số, độ tuổi, điều kiện sinh hoạt và đặc điểm từng khu vực.

2. Điểm nghẽn kinh phí, quản lý và khả năng khai thác

Nếu xây dựng là bước đầu tạo lập hạ tầng, vận hành mới quyết định công trình có phát huy giá trị lâu dài hay không. Một sân thể thao muốn hoạt động ổn định cần có đơn vị chịu trách nhiệm, nhân lực quản lý, kinh phí bảo dưỡng và phương án khai thác phù hợp. Thiếu những điều kiện này, công trình có thể xuống cấp hoặc không đáp ứng được nhu cầu cộng đồng.

Tại Hà Nội, theo Báo Điện tử Chính phủ ngày 30/9/2026, trong lĩnh vực thể thao, có 16 công trình quy mô lớn đạt tỷ lệ khai thác từ 80% đến 100%, nhưng một số công trình khác đã xuống cấp hoặc dừng hoạt động, gồm sân vận động xã Vân Đình, bể bơi phường Cầu Giấy và sân vận động xã Thạch Thất.

Sự khác biệt này cho thấy hiệu quả khai thác không tự động xuất hiện sau khi công trình hoàn thành. Một cơ sở có quy mô lớn nhưng thiếu kinh phí duy tu, nhân lực vận hành hoặc phương án tổ chức phù hợp vẫn có thể chưa phát huy hết công năng. Ngược lại, công trình vừa phải nhưng được quản lý tốt, có lịch hoạt động ổn định và gắn với nhu cầu dân cư vẫn có thể trở thành điểm tập luyện hiệu quả.

Bài toán tài chính cần được tính toán ngay từ đầu. Các khoản chi cho vệ sinh, điện nước, bảo dưỡng mặt sân, sửa chữa thiết bị và bảo đảm an toàn phải được duy trì thường xuyên. Nếu không có nguồn kinh phí ổn định, chất lượng công trình sẽ suy giảm. Nhưng nếu phụ thuộc quá nhiều vào nguồn thu từ người sử dụng, mức phí có thể trở thành rào cản đối với người thu nhập thấp.

Vì vậy, mỗi dự án cần có phương án vận hành dài hạn, xác định rõ đơn vị quản lý, trách nhiệm bảo trì và nguồn kinh phí. Những công trình phục vụ cộng đồng cũng cần được đánh giá theo mục tiêu xã hội, thay vì chỉ dựa vào khả năng tạo doanh thu.

3. Đổi mới cách đầu tư và quản lý thể thao cơ sở

Để nâng cao hiệu quả đầu tư, cần chuyển từ tư duy phát triển công trình sang tổ chức các hoạt động thể thao phục vụ cộng đồng. Điều đó không có nghĩa giảm vai trò của hạ tầng, mà là đặt việc xây dựng trong mối quan hệ với nhu cầu tập luyện, khả năng vận hành và lợi ích lâu dài của người dân.

Một giải pháp quan trọng là huy động nguồn lực xã hội tham gia đầu tư, quản lý và tổ chức hoạt động thể thao. Các định hướng phát triển thiết chế văn hóa, thể thao đã nhấn mạnh việc liên kết sử dụng cơ sở vật chất đã được Nhà nước đầu tư và thực hiện xã hội hóa theo phương châm Nhà nước và nhân dân cùng làm.

Tuy nhiên, xã hội hóa phải đi cùng cơ chế giám sát rõ ràng. Với công trình sử dụng ngân sách hoặc quỹ đất công, việc khai thác cần tuân thủ quy định, công khai trách nhiệm và bảo đảm mục tiêu phục vụ cộng đồng. Huy động doanh nghiệp, câu lạc bộ hay tổ chức xã hội không đồng nghĩa với việc chuyển toàn bộ chi phí sang người dân. Mức phí và thời gian mở cửa cần được cân nhắc để không hạn chế cơ hội tập luyện của những nhóm có thu nhập thấp.

Mỗi địa phương nên xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả khai thác, bao gồm số người sử dụng thường xuyên, tần suất hoạt động, chi phí bảo trì, tình trạng thiết bị và phản hồi của người dân. Việc công khai thông tin giúp nâng cao trách nhiệm quản lý, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng tham gia giám sát. Quan trọng hơn, người dân cần được tham gia xác định nhu cầu. Khu dân cư có đông người cao tuổi có thể ưu tiên đường đi bộ và thiết bị tập luyện phù hợp; địa bàn có nhiều thanh thiếu niên có thể cần sân bóng hoặc không gian đa năng. Đầu tư sát nhu cầu sẽ giúp công trình được sử dụng thường xuyên và hạn chế lãng phí.